Evde iklim ölçümü nasıl yapılır? Kendi yağış ölçerin ve termometrenle
Bir kavanoz, bir huni ve bir termometreyle kendi hava kayıtlarını tutabilirsin. Yağış milimetresinin ne anlama geldiğini, huninin neden hesaba girdiğini, termometrenin neden gölgede durması gerektiğini ve ölçümlerin ortalamasıyla belirsizliğini nasıl hesaplayacağını anlatıyoruz.

COP31’in 14 Kasım gününün başlığı Çocuklar, Gençlik, Eğitim ve Beceriler (COP31 tematik günleri). İklim biliminin temel becerisi ölçmektir. Bu yazıda evde kendi yağış ve sıcaklık ölçümünü nasıl yapacağını ve ölçtüğün sayılara ne kadar güvenebileceğini anlatıyoruz.
Hava durumunda “dün 12 mm yağış düştü” diye bir cümle duyarsın. Peki 12 milimetre neyin uzunluğu? Ya da “bugün hava 31 derece” denildiğinde bu sayı nerede, nasıl ölçülmüş? Meteoroloji istasyonlarının yaptığı işin özü, evde basit araçlarla da yapılabilir. Fark, istasyonların her ölçümü aynı kurallarla yapmasıdır.
Yağış milimetresi ne demek?
Yağış, düz ve su geçirmez bir yüzeyde birikecek suyun yüksekliği olarak ölçülür. 1 mm yağış, yere düşen suyun akıp gitmeseydi 1 mm yüksekliğinde bir katman oluşturacağı anlamına gelir.
Bunu hacme çevirelim. 1 m² alanda 1 mm (0,001 m) yüksekliğindeki suyun hacmi:
Yani 1 mm yağış, her metrekareye 1 litre su demektir. 12 mm yağış alan 100 m²’lik bir çatıya litre su düşmüştür.
Kendi yağış ölçerini yap
En basit yağış ölçer, kenarları dik, ağzı ve tabanı aynı genişlikte bir kaptır. İçindeki suyun yüksekliğini cetvelle ölçmen yeter. Ama hafif bir yağışta su birkaç milimetre olur ve cetvelle okumak zordur. Bu yüzden ölçerlerin çoğu bir huni kullanır: Geniş ağızla toplanan su dar bir tüpte daha yükseğe çıkar.
Örnek hesap: Huninin ağız çapı 20 cm, altındaki tüpün iç çapı 5 cm olsun. Alanlar çapların karesiyle orantılıdır:
Huniye düşen su 16 kat daha dar bir alana toplanır. Bu yüzden tüpteki 16 mm su, 1 mm yağışa karşılık gelir. Tüpte 40 mm su görürsen yağış mm’dir. Okumak 16 kat kolaylaşmıştır.
Tüp yoksa: Topladığın suyu bir mutfak ölçü kabına dök ve hacmini mililitre olarak oku. 1 mL = 1 cm³ olduğundan yağış yüksekliği:
Çapı 20 cm olan bir huninin ağız alanı cm²’dir. 157 mL su topladıysan yağış mm olur.
İngiltere Meteoroloji Ofisi’nin (Met Office) kullandığı ölçerler de aynı fikre dayanır. Otomatik devrilen kova ölçerinin huni ağzı 750 cm²’dir, ağzı yerden 450 mm yüksektedir ve her 0,2 mm yağışta bir kayıt alır. Elle okunan klasik ölçerin ise 127 mm çaplı keskin bir ağzı vardır, yerden 30 cm yüksekte durur ve her sabah 09:00 UTC’de okunur.
Yerleştirme ipuçları:
- Ölçeri çatı, duvar ve ağaçlardan uzakta, açık bir yere koy. Engeller yağmurun bir kısmını keser ya da üstüne fazladan su damlatır.
- Ağzı yatay olsun ve rüzgârda devrilmesin; tabanını taşlarla sabitle.
- Her gün aynı saatte oku ve kabı boşalt. Böylece her sayı aynı süreyi anlatır.
- Sıcak havada su buharlaşır; uzun süre okunmayan bir ölçer daha az yağış gösterir.
Sıcaklık: Neden gölgede?
Bir termometreyi doğrudan güneşe koyarsan termometre havadan değil, güneş ışığını soğurmaktan da ısınır. Gösterdiği değer artık havanın sıcaklığı değil, termometrenin kendi sıcaklığıdır. (Kentsel ısı adası nedir? yazımızda güneş altındaki bir yüzeyin havadan onlarca derece sıcak olabileceğini gördük.)
Meteoroloji istasyonları bu yüzden termometreyi gölgede ama havalanan bir kutuda tutar. Met Office’in istasyonlarında termometre, yanları panjurlu beyaz bir kutunun (Stevenson kafesi) içinde, yerden 1,25 m yükseklikte durur ve havayı doğal rüzgârla alır. Beyaz renk güneş ışığını yansıtır, panjurlar ise hem gölge yapar hem hava akışına izin verir.
Evde benzerini yapmak için termometreyi kuzeye bakan (Kuzey Yarım Küre’de güneş almayan) bir duvarın gölgesine, duvara değmeyecek biçimde, yerden yaklaşık 1–1,5 m yükseğe asabilirsin.
Küçük bir deney: İki aynı termometreden birini güneşe, birini gölgeye koy ve 20 dakika sonra ikisini oku. Aradaki fark “güneşte hava daha sıcak” demek değildir; çoğu, güneşteki termometrenin ışığı soğurmasından gelir.
Bir ölçüm ne kadar güvenilir?
Her ölçümün bir belirsizliği vardır. Bunun birkaç kaynağı olur:
- Okuma çözünürlüğü: Çizgileri 1 °C aralıklı bir termometrede 21,5’i 21,4’ten ayırmak zordur.
- Okuyan kişi: Göz çizgiye tam karşıdan bakmazsa okunan değer biraz kayar.
- Alet: İki termometre aynı havada farklı değerler gösterebilir. İstasyonlar bu yüzden aletlerini bilinen bir kaynağa göre düzenli olarak denetler.
Belirsizliği küçültmenin bir yolu tekrar ölçmektir. Örnek (değerler hesabı göstermek için seçilmiştir): Yedi kişi aynı anda aynı termometreyi okuyor ve şu değerleri yazıyor:
21,4 · 21,8 · 21,6 · 22,0 · 21,5 · 21,7 · 21,9 °C
Ortalama:
Yayılım: Her değerin ortalamadan farkı -0,3; 0,1; -0,1; 0,3; -0,2; 0; 0,2’dir. Farkların kareleri toplamı 0,28’dir. Standart sapma şöyle bulunur:
Bu, tek bir okumanın tipik olarak ortalamadan ne kadar uzaklaştığını söyler. Ortalamanın kendisi ise tek bir okumadan daha güvenilirdir. Ortalamanın belirsizliği, standart sapmanın ölçüm sayısının kareköküne bölünmesiyle tahmin edilir:
Sonucu 21,7 ± 0,1 °C diye yazabilirsin. Ölçüm sayısını dört katına çıkarırsan bu belirsizlik yarıya iner, çünkü ’dir. Bu yöntem rastgele dağılan farkları küçültür; termometrenin hep aynı yönde fazla göstermesi gibi sistematik bir farkı ise küçültmez.
Günlük ortalama ve iklim
Hava her saat değişir. Bir günün sıcaklığını tek sayıyla anlatmanın iki yaygın yolu vardır:
- Gün içindeki en yüksek ve en düşük sıcaklığın ortalaması. En yüksek 30 °C, en düşük 18 °C ise °C.
- Gün boyunca saat başı alınan 24 ölçümün ortalaması.
İki yöntem genellikle birbirine yakın ama aynı olmayan sonuçlar verir. Bu yüzden kayıtları karşılaştırırken hangi yöntemin kullanıldığını bilmek gerekir.
Bir günün havası hava durumudur; uzun yılların ortalaması ise iklimdir. Dünya Meteoroloji Örgütü (WMO), iklim ortalamalarını (“normaller”) 30 yıllık dönemlerle hesaplamayı ve bu dönemi her on yılda bir güncellemeyi önerir; güncel standart dönem 1991–2020’dir. İklimin uzun vadeli değişimini izlemek için ise sabit bir karşılaştırma dönemi olarak 1961–1990’ın kullanılmaya devam edilmesini önerir.
Vatandaş bilimi: Ölçümlerin buluştuğu yer
Gönüllülerin yaptığı ölçümler bilimsel bir ağın parçası olabilir. ABD’deki CoCoRaHS (Topluluk İş Birliğiyle Yağmur, Dolu ve Kar Ağı), 1997’deki Fort Collins selinin ardından 1998’de Colorado İklim Merkezi’nde kuruldu ve o günden beri binlerce gönüllüyü bir araya getirdi. Gönüllüler aynı tip ölçeri aynı kurallarla okur; böylece binlerce noktadan gelen sayılar birbirine eklenebilir.
Burada kilit fikir standarttır. Senin ölçerin bir istasyonunkinden basit olabilir, ama her gün aynı saatte, aynı yerde, aynı yöntemle ölçersen kendi kaydın kendi içinde karşılaştırılabilir olur.
Evde dene: İki haftalık hava defteri
Malzemeler: Ağzı ve tabanı aynı genişlikte bir kavanoz ya da bir huni ve şeffaf bir şişe, cetvel ya da ölçü kabı, bir termometre, defter.
- Yağış ölçerini açık bir yere, termometreni havalanan bir gölgeye yerleştir.
- İki hafta boyunca her gün aynı saatte yağışı ve sıcaklığı oku; kabı boşalt.
- Yağmurlu bir günde aynı ölçeri iki kişi ayrı ayrı okusun; farkı not et.
- Hafta sonunda günlük sıcaklıkların ortalamasını ve standart sapmasını hesapla, yağışları topla.
- Sonuçlarını bir grafiğe dök ve yakınındaki bir meteoroloji istasyonunun aynı günlere ait değerleriyle karşılaştır.
Tahmin et: Senin ölçerin istasyondan daha fazla mı, daha az mı yağış gösterecek? Neden?
Güvenlik notu: Cam termometre kullanıyorsan kırılmamasına dikkat et. Yüksek bir yere asarken bir yetişkinden yardım al.
Sık karıştırılan noktalar
“Güneşteki termometre gerçek sıcaklığı gösterir.” Güneşteki termometre ışığı soğurduğu için havadan daha sıcak olur. Hava sıcaklığı gölgede, havalanan bir yerde ölçülür.
“Daha çok ölçüm her zaman daha doğru sonuç verir.” Tekrar ölçmek rastgele farkları küçültür, ama aletin sistematik bir sapmasını gidermez. Bunun için aleti bilinen bir değerle karşılaştırmak gerekir.
“Bir soğuk gün, iklimin soğuduğunu gösterir.” Tek bir gün hava durumudur. İklim, 30 yıl gibi uzun dönemlerin ortalamasıyla anlatılır.
Özetle
- 1 mm yağış, her metrekareye 1 litre su demektir.
- Huni, suyu dar bir alana toplayarak okumayı kolaylaştırır; çarpan, alanların oranıdır.
- Hava sıcaklığı gölgede ve havalanan bir yerde ölçülür; istasyonlarda termometre yerden yaklaşık 1,25 m yüksektedir.
- Ortalama, tek bir okumadan daha güvenilirdir; belirsizliği yaklaşık ’dir.
- İklim normalleri 30 yıllık ortalamalardır; güncel standart dönem 1991–2020’dir.
Ortalama ve yayılımı Veri okuma: ortalama, ortanca, tepe değer dersinde ve Ortalama, ortanca, tepe değer yazısında, çok sayıda denemenin neden kararlı bir sonuca yaklaştığını Büyük sayılar yasası dersinde çalışabilirsin. Lab’deki Deneysel olasılık figüründe deneme sayısını artırdıkça sonucun nasıl kararlı hâle geldiğini kendin gör. Ölçtüğün sıcaklığın arkasındaki fiziği Sera etkisi nedir? yazısında bulabilirsin.
Sık sorulanlar
4 soru1 mm yağış ne kadar sudur?
1 mm yağış, her metrekareye 1 litre su düştüğü anlamına gelir. 1 m² alan ile 0,001 m yüksekliğin çarpımı 0,001 m³, yani 1 litredir.
Evde yağış ölçer nasıl yapılır?
Ağzı ve tabanı aynı genişlikte bir kap açık bir yere konur ve içindeki suyun yüksekliği cetvelle ölçülür. Huni kullanılırsa toplanan suyun hacmi (mL) huni ağzının alanına (cm²) bölünüp 10 ile çarpılarak yağış milimetre olarak bulunur.
Termometre neden gölgeye konur?
Güneşteki termometre ışığı soğurarak kendisi ısınır ve havadan daha yüksek bir değer gösterir. Meteoroloji istasyonlarında termometre, yerden yaklaşık 1,25 m yükseklikte, gölge yapan ama havalanan beyaz bir kutuda durur.
Ölçüm belirsizliği nasıl hesaplanır?
Aynı büyüklük birkaç kez ölçülür, ortalama ve standart sapma hesaplanır. Ortalamanın belirsizliği yaklaşık olarak standart sapmanın ölçüm sayısının kareköküne bölünmesiyle bulunur. Bu yöntem rastgele farkları küçültür, aletin sistematik sapmasını gidermez.
Kaynaklar
5 kaynak- 1.COP31 Türkiye: COP31 tematik günleri belli oldu (yeni sekmede açılır)
- 2.Met Office: How we measure rainfall (yeni sekmede açılır)
- 3.Met Office: How we measure temperature (yeni sekmede açılır)
- 4.WMO: Updated 30-year reference period reflects changing climate (5 Mayıs 2021) (yeni sekmede açılır)
- 5.CoCoRaHS: About Us (yeni sekmede açılır)
- #yağış ölçer
- #sıcaklık ölçümü
- #ortalama
- #ölçüm belirsizliği
- #vatandaş bilimi
- #COP31


