Ortak malların trajedisi nedir? Oyun kuramı, mahkûm ikilemi ve imece
Herkesin kullandığı bir otlak neden kolayca tükenir, bazı topluluklar ise ortak kaynaklarını yüzyıllarca nasıl korur? Hardin'in fikrini, mahkûm ikilemini ödeme tablosuyla, tekrarlı oyunun matematiğini ve Elinor Ostrom'un ortak kaynak yönetimi ilkelerini anlatıyoruz.

COP31’in 19 Kasım gününün başlığı İmece: Uygulamanın Güçlendirilmesi (COP31 tematik günleri). İmece, birlikte iş görmenin Türkçedeki adıdır. Bu yazı, birlikte davranmanın neden hem çok değerli hem de zor olduğunu matematikle anlatıyor.
Türk Dil Kurumu’nun Güncel Türkçe Sözlük’ü imeceyi iki anlamda tanımlar: “Kırsal topluluklarda köyün zorunlu ve isteğe bağlı işlerinin köylülerce eşit şartlarda emek birliğiyle gerçekleştirilmesi” ve “Birçok kimsenin toplanıp el birliğiyle bir kişinin veya bir topluluğun işini görmesi ve böylece işlerin sıra ile bitirilmesi”. İki tanımda da ortak nokta, herkesin katkısıyla herkesin kazandığı bir düzendir. Peki herkes katkı yapmak yerine yalnız almayı seçerse ne olur?
Hardin’in otlağı
Ekolojist Garrett Hardin, 1968’de Science dergisinde yayımladığı “The Tragedy of the Commons” (Ortak Malların Trajedisi) makalesinde şu düşünce deneyini anlattı: Herkese açık bir otlak var. Her çoban sürüsüne bir hayvan daha eklemeyi düşünüyor.
- Hayvanı ekleyen çoban, o hayvandan gelen kazancın tamamını alır.
- Fazladan otlamanın otlağa verdiği zarar ise bütün çobanlar arasında paylaşılır.
Hardin’e göre her çoban aynı hesabı yapar ve hayvan ekler; sonunda otlak tükenir. Hardin’in makalesi asıl olarak nüfus artışını tartışıyordu, ama “ortak malların trajedisi” adı, paylaşılan kaynakların aşırı kullanımını anlatan genel bir kavram oldu.
Hesap zamanı: Bir hayvan daha
Basit bir model kuralım (değerler hesabı göstermek için seçilmiştir). Otlağı 10 çoban kullanıyor. Fazladan bir hayvan:
- sahibine +1 birim kazanç getiriyor,
- otlağa toplam 2 birim zarar veriyor; bu zarar 10 çobana eşit bölünüyor, her birine birim düşüyor.
Tek çobanın hesabı: Hayvanı eklersem kazanırım. Eklemek kârlı görünür.
Herkes aynı hesabı yaparsa: 10 çobanın her biri bir hayvan ekler. Her çoban kendi hayvanından +1 alır, ama 10 hayvanın toplam zararının payına düşen kısmını öder: . Net sonuç: . Herkes zararlı çıkar.
Topluluğun toplamı: birim.
Bireysel olarak akıllıca görünen karar, toplu olarak herkesi zarara sokar. Oyun kuramı bu tür durumlara sosyal ikilem der.
Mahkûm ikilemi
Sosyal ikilemlerin en ünlü modeli mahkûm ikilemidir. Stanford Felsefe Ansiklopedisi’ne göre bu oyunun keşfi genellikle, İkinci Dünya Savaşı’ndan sonra RAND Corporation’da çalışan matematikçiler Merrill Flood ve Melvin Dresher’e dayandırılır; ikisi 1950’nin başında iki meslektaşına bu ödeme yapısındaki oyunu art arda 100 kez oynattı. Hapishane hikâyesi ise oyunu anlatmak için Albert Tucker’ın bulduğu bir örnektir.
İki oyuncu var; her biri iş birliği (İ) ya da kaçma (K) seçer. Siyasetbilimci Robert Axelrod’un turnuvalarında kullandığı puanlar şöyledir (ilk sayı senin, ikinci sayı diğer oyuncunun puanı):
| Diğeri İ | Diğeri K | |
|---|---|---|
| Sen İ | 3, 3 | 0, 5 |
| Sen K | 5, 0 | 1, 1 |
Senin açından düşün:
- Diğeri iş birliği yaparsa: İ seçersen 3, K seçersen 5 alırsın. K daha iyi.
- Diğeri kaçarsa: İ seçersen 0, K seçersen 1 alırsın. K yine daha iyi.
Diğeri ne yaparsa yapsın, kaçmak sana daha çok puan getirir. Diğer oyuncu da aynı akıl yürütmeyi yapar ve ikisi de kaçar: Her biri 1 puan alır. Oysa ikisi de iş birliği yapsaydı 3’er puan alacaklardı. Toplam puan iş birliğinde 6, karşılıklı kaçmada yalnız 2’dir.
Hiçbir oyuncunun tek başına seçimini değiştirerek kazancını artıramadığı duruma Nash dengesi denir. Mahkûm ikileminde tek seferlik oyunun dengesi karşılıklı kaçmadır; ama bu denge, ikisi için de iş birliğinden kötüdür.
Oyun tekrarlanınca ne değişir?
Gerçek hayatta çobanlar, balıkçılar ve komşular birbirleriyle bir kez değil, yıllarca karşılaşır. Bugünkü seçimin yarın karşılığı vardır.
Axelrod 1980’lerin başında oyun kuramcılarını, tekrarlı mahkûm ikilemi oynayan bilgisayar programları göndermeye davet etti. Stanford Felsefe Ansiklopedisi’nin aktardığına göre ilk turnuvayı kısasa kısas (tit for tat) adlı çok basit bir strateji kazandı: İlk turda iş birliği yap, sonra her turda rakibin bir önceki hamlesini tekrarla. Katılımcıların ilk turnuvanın sonuçlarını bildiği ikinci turnuvayı da, 63 programın arasından yine kısasa kısas kazandı. Axelrod ve Hamilton 1981’deki makalelerinde, karşılıklılığa dayanan iş birliğinin nasıl başlayabildiğini ve yerleşebildiğini gösterdi.
Gelecek ne kadar önemli? Her turdan sonra oyunun bir tur daha sürme olasılığına diyelim. Ansiklopedi buna “geleceğin gölgesi” der. “Diğeri bir kez kaçarsa ben de hep kaçarım” diyen sert bir stratejiye karşı, hep iş birliği yapmanın beklenen toplam puanı:
Bir kez kaçıp sonra karşılık görmenin beklenen toplamı:
İş birliği, kaçmaktan kötü değilse sürdürülebilir:
Genel olarak, ödemeler (kaçarak kazanılan), (karşılıklı iş birliği), (karşılıklı kaçma) ise koşul olur; burada . Yani oyunun sürme olasılığı yarıdan büyükse, iş birliğini sürdürmek kaçmaktan daha kârlıdır. Geleceğin gölgesi uzadıkça iş birliği kolaylaşır.
Ostrom: Trajedi kaçınılmaz değil
Hardin’in tablosu uzun süre yaygın biçimde kabul gördü. Siyaset bilimci Elinor Ostrom ise dünyanın dört bir yanındaki ortak kaynakları (otlaklar, ormanlar, sulama kanalları, balıkçılık alanları) yerinde inceledi. Nobel ödüllü konuşmasında anlattığı gibi, birçok kişi ortak kaynakların “kimsenin” olmadığını ve kullanıcıların kaynağı korumak için bir şey yapamayacağını varsaymıştı. Ostrom’un saha çalışmaları, kullanıcıların çoğu durumda kendi kurallarını koyup kaynağı uzun süre koruyabildiğini gösterdi.
Ostrom 2009’da, ekonomi alanındaki Nobel anma ödülünü “ekonomik yönetişim, özellikle ortak mallar üzerine analizi” nedeniyle Oliver Williamson ile paylaştı. İsveç Kraliyet Bilimler Akademisi’nin açıklamasına göre Ostrom, ortak mülkiyetin kullanıcı birlikleri tarafından başarıyla yönetilebileceğini gösterdi. Saha çalışmalarına göre dışarıdan dayatılan kurallar daha az meşru görülür ve daha çok çiğnenir; denetim de içeriden yapıldığında daha iyi işler.
Ostrom’un incelediği örneklerden biri Antalya’dandır. Araştırmacı Fikret Berkes’in 1986’da tanımladığı Alanya kıyı balıkçılığında balıkçılar, belirlenmiş av yerlerini her sezon kurayla paylaşır ve sezon boyunca bu yerler arasında sırayla yer değiştirirdi. Kuralları balıkçılar kendileri koymuştu ve uyulup uyulmadığını yine kendileri izliyordu.
Uzun ömürlü ortak kaynakların sekiz ilkesi
Ostrom, yüzyıllarca ayakta kalan ortak kaynak düzenlerinde ortak özellikler aradı ve 1990’da sekiz tasarım ilkesi önerdi. Nobel konuşmasındaki güncellenmiş listeye göre:
- Sınırlar: Kaynağı kimin kullanabileceği ve kaynağın kendisinin sınırları açıktır.
- Yerel koşullara uyum: Kullanım ve katkı kuralları yerel koşullara uygundur; alınan pay ile yapılan katkı orantılıdır.
- Ortak karar: Kurallardan etkilenen kişilerin çoğu, kuralların değiştirilmesine katılabilir.
- İzleme: Kaynağın durumu ve kullanıcıların davranışı, kullanıcılara hesap veren kişilerce izlenir.
- Kademeli yaptırım: Kuralı çiğneyene verilen karşılık, ihlalin ağırlığına ve tekrarına göre artar.
- Anlaşmazlık çözümü: Anlaşmazlıkları çözmek için hızlı ve az masraflı yollar vardır.
- Örgütlenme hakkının tanınması: Kullanıcıların kendi kurallarını koyma hakkı devlet tarafından tanınır.
- İç içe yapılar: Kaynak daha büyük bir sistemin parçasıysa yönetim iç içe geçmiş katmanlarla örgütlenir.
Cox, Arnold ve Villamayor Tomás 2010’da bu ilkeleri sınayan 91 çalışmayı inceledi ve ilkelerin görgül olarak iyi desteklendiğini buldu.
İlkelerin çoğu, oyun kuramının söylediği şeyle örtüşür: İzleme ve kademeli yaptırım, kaçmanın kârını azaltır; sınırlar ve uzun süreli üyelik ise “geleceğin gölgesini” uzatır.
İklimle bağlantısı
Atmosfer de bütün insanlığın paylaştığı bir kaynak gibi düşünülebilir: Bir ülkenin, bir şirketin ya da bir kişinin azalttığı salımın faydası herkese yayılır, maliyeti ise azaltan tarafa kalır. Bu yapı, yukarıdaki otlak hesabına benzer. Ostrom 2010’da yayımladığı bir makalede küresel çevre sorunlarını da bir kolektif eylem sorunu olarak ele aldı ve yalnız tek bir küresel düzeye değil, birçok düzeyde birlikte işleyen (çok merkezli) yönetim yapılarına dikkat çekti.
Sık karıştırılan noktalar
“Ortak malların trajedisi kaçınılmazdır.” Ostrom’un saha çalışmaları, birçok topluluğun kendi kurallarıyla ortak kaynakları uzun süre koruyabildiğini gösterdi.
“Mahkûm ikileminde kaçan oyuncu bencil ya da kötüdür.” Model, ahlaki bir yargı değil, bir ödeme yapısıdır. Tek seferlik oyunda kaçmak, puanını en çoklaştırmak isteyen her oyuncunun seçimidir; sorun, yapının kendisindedir.
“İş birliği için herkesin iyi niyetli olması gerekir.” Tekrarlı oyunda iş birliği, karşılıklılık ve geleceğin gölgesiyle kendiliğinden de sürdürülebilir; iyi tasarlanmış kurallar bunu güçlendirir.
Kendin dene
- Otlak modelinde çoban sayısı 20, fazladan bir hayvanın toplam zararı 2 birim olsun. Tek çobanın hayvan eklerken hesapladığı net kazanç nedir?
- Aynı modelde 20 çobanın hepsi birer hayvan eklerse her çobanın net sonucu ne olur?
- Mahkûm ikileminde ödemeler , , olsaydı iş birliğinin sürmesi için en az kaç olmalıydı?
Cevaplar: 1) . 2) . 3) .
Özetle
- Ortak malların trajedisi, herkese açık bir kaynakta bireysel kazancın tümüyle, zararın ise paylaşılarak hissedilmesinden doğar.
- Mahkûm ikileminde tek seferlik oyunun dengesi karşılıklı kaçmadır; bu denge iki oyuncu için de iş birliğinden kötüdür.
- Oyun tekrarlandığında, sürme olasılığı ise iş birliği sürdürülebilir.
- Ostrom, kullanıcıların kendi kurallarıyla ortak kaynakları yönetebildiğini gösterdi ve sekiz tasarım ilkesi önerdi.
- İmece, herkesin katkısıyla herkesin kazandığı bir iş birliği düzeninin Türkçedeki adıdır.
Olası durumları saymayı Olası durumlar, olasılık hesabını Deneysel ve kuramsal olasılık dersinde çalışabilirsin. Lab’deki Deneysel olasılık figüründe bir deneyi çok kez tekrarlamanın sonucu nasıl değiştirdiğini kendin gör. Salımların nasıl ölçüldüğünü Karbon ayak izi nasıl hesaplanır? yazısında, paylaşılan bir deniz kaynağını Posidonia deniz çayırı nedir? yazısında okuyabilirsin.
Sık sorulanlar
4 soruOrtak malların trajedisi nedir?
Herkese açık bir kaynakta her kullanıcının, ek kullanımın kazancının tamamını alıp zararını herkesle paylaştığı için kaynağı aşırı kullanma eğilimidir. Kavramı Garrett Hardin 1968'de Science dergisinde yayımladığı makalede bir otlak örneğiyle anlattı.
Mahkûm ikilemi nedir?
İki oyuncunun iş birliği yapmak ya da kaçmak arasında seçim yaptığı bir oyundur. Diğeri ne yaparsa yapsın kaçmak her oyuncuya daha çok puan getirir; ama ikisi de kaçınca, ikisinin de iş birliği yaptığı duruma göre daha az kazanırlar.
Tekrarlı oyunda iş birliği nasıl sürer?
Oyuncular yeniden karşılaşacaklarsa bugünkü kaçmanın yarın karşılığı olur. Oyunun bir tur daha sürme olasılığı p, (T-R)/(T-P) değerinden büyükse iş birliğini sürdürmek kaçmaktan daha kârlıdır. Axelrod'un turnuvalarını karşılıklılığa dayanan kısasa kısas stratejisi kazandı.
Elinor Ostrom'un ortak kaynak ilkeleri nelerdir?
Açık sınırlar, yerel koşullara uygun kurallar, kurallara ortak karar, izleme, kademeli yaptırım, anlaşmazlık çözüm yolları, kullanıcıların örgütlenme hakkının tanınması ve büyük sistemlerde iç içe yönetim katmanlarıdır. Ostrom bu çalışmalarıyla 2009 Nobel ekonomi anma ödülünü paylaştı.
Kaynaklar
11 kaynak- 1.COP31 Türkiye: COP31 tematik günleri belli oldu (yeni sekmede açılır)
- 2.Türk Dil Kurumu, Güncel Türkçe Sözlük: imece (yeni sekmede açılır)
- 3.Hardin (1968). The Tragedy of the Commons. Science 162(3859), 1243–1248 (yeni sekmede açılır)
- 4.Stanford Encyclopedia of Philosophy: Prisoner's Dilemma (yeni sekmede açılır)
- 5.Axelrod ve Hamilton (1981). The Evolution of Cooperation. Science 211(4489), 1390–1396 (yeni sekmede açılır)
- 6.Nobel Prize Outreach: The Prize in Economic Sciences 2009, basın bülteni ve popüler bilgi (yeni sekmede açılır)
- 7.Ostrom (2009). Beyond Markets and States: Polycentric Governance of Complex Economic Systems (Nobel konuşması) (yeni sekmede açılır)
- 8.Ostrom (1990). Governing the Commons: The Evolution of Institutions for Collective Action. Cambridge University Press (yeni sekmede açılır)
- 9.Berkes (1986). Local-level management and the commons problem: A comparative study of Turkish coastal fisheries. Marine Policy 10(3), 215–229 (yeni sekmede açılır)
- 10.Cox, Arnold ve Villamayor Tomás (2010). A Review of Design Principles for Community-based Natural Resource Management. Ecology and Society 15(4), 38 (yeni sekmede açılır)
- 11.Ostrom (2010). Polycentric systems for coping with collective action and global environmental change. Global Environmental Change 20(4), 550–557 (yeni sekmede açılır)
- #oyun kuramı
- #mahkûm ikilemi
- #ortak kaynak
- #Ostrom
- #imece
- #COP31


