İçeriğe geç
Biyoloji

Posidonia deniz çayırı nedir? Akdeniz'in su altındaki ormanı

Posidonia oceanica bir yosun değil, denizde yaşayan çiçekli bir bitkidir. Bu Akdeniz bitkisinin çok yavaş büyümesini, köklerinin altında binlerce yılda biriken karbonu, besin ağındaki yerini ve deniz sıcak hava dalgalarının ona etkisini kaynaklarıyla anlatıyoruz.

Yazan: Kuazara Bilim EkibiYayın: Güncelleme: 6 dk okuma

Bu yazıda · 8 bölüm
Koyu zeminde üstte mor dalgalı bir deniz yüzeyi, ortada deniz tabanından yükselen uzun yeşil şerit yapraklar, tabanın altında kahverengi katmanlar ve aralarına serpilmiş altın noktalar bulunan sade, geometrik bir çizim

COP31’in 15 Kasım gününün başlığı Antalya’da Bir Nefes (COP31 tematik günleri). Antalya’nın kıyısındaki denizin altında, Akdeniz’e özgü bir canlı yaşar. Bu yazı o canlıyı anlatıyor: Posidonia deniz çayırı.

Akdeniz’de berrak bir koyda maske takıp aşağı baktığını düşün. Kumun bittiği yerde dalgalarla salınan, koyu yeşil, şerit gibi uzun yapraklardan oluşan bir çayır başlar. İlk bakışta bir yosun yatağına benzer. Ama bu canlının kökleri, gövdesi, çiçekleri ve tohumları vardır. Karadaki çayırların denizdeki akrabasıdır.

Yosun değil, çiçekli bitki

Posidonia oceanica, bir deniz çayırıdır: Karada evrimleşmiş, sonra denize dönmüş çiçekli bir bitki. Yosunlardan (alglerden) farkı, gerçek kökleri, toprak altında sürünen gövdeleri (rizomları) ve iletim dokuları olmasıdır.

Telesca ve arkadaşlarının 2015’te yayımladığı Akdeniz çapındaki haritalama çalışmasına göre Posidonia oceanica:

  • Akdeniz’e endemiktir, yani dünyada yalnız bu denizde doğal olarak bulunur.
  • Yüzeye yakın sığlıklardan 40–45 m derinliğe kadar çayırlar oluşturabilir.
  • Bilinen yayılış alanı 1.224.707 hektardır (yaklaşık 12.247 km²).

Aynı çalışmaya göre Türkiye kıyılarında çayırların büyük kısmı henüz ayrıntılı haritalanmamıştı; çoğunlukla nokta kayıtları vardı ve haritalanmış alan yalnız 287 hektardı. Tür Ege kıyılarında ve güney kıyısının birkaç noktasında doğrulanmıştı. Kıta kıyısı boyunca bilinen doğu sınırı 36° 09’ kuzey, 33° 26’ doğu konumundaydı; Antalya kıyısı bu sınırın batısında, türün yayılış alanının doğu ucuna yakın bir yerdedir.

Çok yavaş bir büyüme

Posidonia çok yavaş yayılır. Rizomları her yıl yalnız birkaç santimetre uzar. Arnaud-Haond ve arkadaşlarının 2012’deki genetik çalışması, hesaplarında yılda 4 cm yatay büyüme kullanır.

Bu hızla hesap yapalım:

  • 1 m yayılmak için 100÷4=25100 \div 4 = 25 yıl gerekir.
  • 1 km yayılmak için 100.000÷4=25.000100.000 \div 4 = 25.000 yıl gerekir.

Aynı çalışma, birbirinden kilometrelerce uzaktaki çayırlarda genetik olarak aynı bitki parçalarını (aynı klonu) buldu. Yalnız büyüyerek yayıldıklarını varsayan hesaplar, bu klonlardan bazılarının en az yaklaşık 12.500 yaşında olması gerektiğini gösterdi. Yazarlar daha uzak eşleşmeler için 80.000–200.000 yıllık yaşlar da hesapladı, ama son buzul çağındaki deniz seviyesi değişimleri yüzünden bu senaryoyu düşük olasılıklı buldular. Bu sayılar, Posidonia çayırlarının bir insan ömrüne göre ne kadar yavaş değiştiğini gösteren tahminlerdir.

Telesca ve arkadaşları da bu yüzden kaybolan bir çayırın tam olarak geri gelmesinin insan zaman ölçeğinde genellikle geri dönüşsüz kabul edildiğini yazar.

Kökünün altında biriken karbon

Posidonia, yaprakları ve rizomlarıyla deniz suyundaki karbonu fotosentezle organik maddeye çevirir. Ölen rizomlar, kökler ve yapraklarının yakaladığı parçacıklar tabanda birikir. Oksijeni az olan bu tabanda ayrışma çok yavaştır. Yüzyıllar boyunca organik maddece zengin, kalın bir katman oluşur; buna matte denir.

Fourqurean ve arkadaşlarının 2012’de Nature Geoscience dergisinde yayımladığı küresel derlemeye göre:

  • Dünyadaki 946 deniz çayırı alanından toplanan ölçümlerle yapılan tahmine göre deniz çayırı ekosistemleri 19,9 PgC’ye kadar organik karbon depoluyor olabilir. Daha temkinli bir yaklaşım 4,2–8,4 PgC verir.
  • Akdeniz’deki Posidonia oceanica çayırları, belgelenmiş en büyük organik karbon depolarına sahiptir ve başka deniz çayırı türlerinde görülmeyen, organik karbonca zengin matte katmanları oluşturur.

Deniz ve kıyı ekosistemlerinde biriken bu karbona sık sık mavi karbon denir. Karadaki benzerini Toprak karbonu nedir? yazımızda anlattık.

Besin ağındaki yeri: Anahtar tür mü, temel tür mü?

Ekolojide iki kavram sık karıştırılır:

  • Anahtar tür (keystone species): Ekosistemdeki etkisi, bolluğuna göre orantısız biçimde büyük olan türdür. Power ve arkadaşlarının 1996’daki tanımı budur. Sayıca az bir yırtıcının bütün topluluğu değiştirmesi buna örnektir.
  • Temel tür (foundation species): Etkisini bolluğuyla gösteren, kendi bedeniyle yaşam alanı kuran türdür. Ellison ve arkadaşlarının 2005’teki makalesi bu kavramı orman ağaçları için anlatır.

Posidonia ikinci gruba daha yakındır: Etkisi, kilometrelerce uzanan çayırlar kurmasından gelir. Uzun yapraklar dalgaları yavaşlatır, tabandaki parçacıkları tutar ve suyu berraklaştırır; yapraklar ve rizomlar arasındaki boşluklar birçok küçük canlıya saklanma yeri olur.

Besin ağında Posidonia birkaç yoldan yer alır:

  1. Yaprak yüzeyi: Yaprakların üstünde küçük algler ve hayvanlar yaşar. Bunlar birçok küçük omurgasızın besinidir.
  2. Otçullar: Bazı deniz kestaneleri ve balıklar yaprakların kendisini yer. Prado ve arkadaşlarının 2007’deki doğrudan ölçümleri, bu otçulluğun Akdeniz çayırlarında sanıldığından daha önemli olduğunu gösterdi.
  3. Ölü yapraklar: Dökülen yapraklar ayrıştırıcılara ve döküntüyle beslenen canlılara gider; bir kısmı kıyıya vurur.

Bir çayır kaybolduğunda yalnız bir bitki türü kaybolmaz; o bitkinin kurduğu yaşam alanına bağlı birçok canlı da etkilenir. Biyoçeşitlilik dediğimiz zenginlik, bu bağlantılar ağında yaşar.

Deniz sıcak hava dalgaları

Karada olduğu gibi denizde de olağan dışı sıcak dönemler yaşanır. Hobday ve arkadaşlarının 2016’da önerdiği yaygın tanıma göre bir deniz sıcak hava dalgası, deniz suyu sıcaklığının en az beş gün boyunca o yer ve mevsim için 30 yıllık kayıtların en sıcak yüzde onluk diliminin üstünde kalmasıdır.

Marbà ve Duarte’nin 2010’daki çalışması, İspanya’nın Balear Adaları’ndaki Cabrera Ulusal Parkı’nda Posidonia’yı altı yıl izledi:

  • 2002–2006 arasında yıllık en yüksek deniz sıcaklığının ortalaması, 1988–1999 dönemine (26,6 °C) göre 1 °C yüksekti.
  • İki sıcak dalga yaşandı: Deniz suyu 2003’te 28,83 °C’ye, 2006’da 28,54 °C’ye çıktı.
  • Bitki sürgünlerinin yıllık ölüm oranının ortancası 2002’de 0,067 iken 2003’te 0,123’e çıktı ve ölüm, ölçülen istasyonların ve yılların neredeyse hepsinde yeni sürgün oluşumunu aştı.

Bu oranlar ne anlama gelir? Yılda 0,067 ölüm oranı, 1000 sürgünden yaklaşık 67’sinin bir yıl içinde öldüğü demektir; 0,123 ise yaklaşık 123’ü. Yeni sürgünler bu kaybı karşılamazsa çayır yıldan yıla seyrekleşir.

Koruma

Telesca ve arkadaşlarının derlemesine göre Akdeniz çapında Posidonia çayırlarının son 50 yılda yaklaşık %34’ünün gerilediği tahmin ediliyor; yazarlar bunu esas olarak birçok yerel baskının (kıyı yapılaşması, demirleme, dip trolü, tarama gibi) birikmiş etkisine bağlar. Avrupa Birliği’nin Habitatlar Direktifi Posidonia çayırlarını öncelikli yaşam alanları arasında sayar; Akdeniz ülkelerinin taraf olduğu Barselona Sözleşmesi kapsamında da deniz çayırları için ayrı bir eylem planı vardır.

Sık karıştırılan noktalar

“Posidonia bir deniz yosunudur.” Posidonia çiçekli bir bitkidir; kökü, gövdesi, çiçeği ve tohumu vardır. Yosunlar (algler) ise farklı bir canlı grubudur.

“Deniz çayırı kaybolursa birkaç yılda geri gelir.” Posidonia yılda yalnız birkaç santimetre yayılır; bilim insanları tam geri dönüşü insan zaman ölçeğinde genellikle mümkün görmez.

“Sahile vuran yapraklar kirliliktir.” Bunlar Posidonia’nın doğal olarak döktüğü yapraklardır; bitkinin yaşam döngüsünün bir parçasıdır.

Özetle

  • Posidonia oceanica, Akdeniz’e endemik, çiçekli bir deniz bitkisidir; 40–45 m derinliğe kadar çayırlar kurar.
  • Çok yavaş büyür: Yılda birkaç santimetre; bazı klonlarının binlerce yaşında olduğu tahmin edilir.
  • Altında biriken matte katmanı, belgelenmiş en büyük deniz çayırı karbon depolarındandır.
  • Bir temel tür olarak birçok canlıya yaşam alanı ve besin sağlar.
  • Deniz sıcak hava dalgaları sürgün ölümlerini artırabilir; çayırlar son 50 yılda Akdeniz’de belirgin biçimde geriledi.

Yaprağın ışığı nasıl besine çevirdiğini Fotosentez ve ışık dersinde çalışabilir, Lab’deki Yaprak fabrikası figüründe ışığı ve karbondioksiti değiştirerek kendin deneyebilirsin. Denizi ısıtan fiziği Sera etkisi nedir? yazısında, sıcaklığı kendin ölçmeyi Evde iklim ölçümü nasıl yapılır? yazısında bulabilirsin.

Sık sorulanlar

4 soru

Posidonia oceanica nedir?

Akdeniz'e endemik, yani doğal olarak yalnız Akdeniz'de yaşayan çiçekli bir deniz bitkisidir. Kökleri, rizom denen toprak altı gövdeleri ve şerit gibi uzun yaprakları vardır; yüzeye yakın sığlıklardan 40–45 m derinliğe kadar çayırlar oluşturabilir.

Posidonia bir yosun mu?

Hayır, bir deniz çayırıdır: Karada evrimleşmiş, sonra denize dönmüş çiçekli bir bitki. Yosunlardan farklı olarak gerçek kökleri, gövdeleri, çiçekleri ve tohumları vardır.

Posidonia neden karbon depolar?

Fotosentezle bağladığı karbonun bir kısmı ölü kök, rizom ve yapraklar olarak oksijeni az olan tabanda birikir ve çok yavaş ayrışır. Yüzyıllar içinde matte denen kalın, organik maddece zengin bir katman oluşur. Fourqurean ve arkadaşlarına göre Posidonia çayırları belgelenmiş en büyük deniz çayırı karbon depolarına sahiptir.

Posidonia ne kadar hızlı büyür?

Rizomları yılda yalnız birkaç santimetre uzar; bir genetik çalışmada yılda 4 cm kullanılmıştır. Bu hızla 1 km yayılmak yaklaşık 25.000 yıl sürer. Bu yüzden kaybolan çayırların tam geri dönüşü insan zaman ölçeğinde genellikle mümkün görülmez.

Kaynaklar

9 kaynak
  1. 1.COP31 Türkiye: COP31 tematik günleri belli oldu (yeni sekmede açılır)cop31.tr
  2. 2.Telesca vd. (2015). Seagrass meadows (Posidonia oceanica) distribution and trajectories of change. Scientific Reports 5, 12505 (yeni sekmede açılır)doi.org
  3. 3.Arnaud-Haond vd. (2012). Implications of Extreme Life Span in Clonal Organisms: Millenary Clones in Meadows of the Threatened Seagrass Posidonia oceanica. PLoS ONE 7(2), e30454 (yeni sekmede açılır)doi.org
  4. 4.Fourqurean vd. (2012). Seagrass ecosystems as a globally significant carbon stock. Nature Geoscience 5, 505–509 (yeni sekmede açılır)doi.org
  5. 5.Marbà ve Duarte (2010). Mediterranean warming triggers seagrass (Posidonia oceanica) shoot mortality. Global Change Biology 16, 2366–2375 (yeni sekmede açılır)doi.org
  6. 6.Hobday vd. (2016). A hierarchical approach to defining marine heatwaves. Progress in Oceanography 141, 227–238 (yeni sekmede açılır)doi.org
  7. 7.Power vd. (1996). Challenges in the Quest for Keystones. BioScience 46(8), 609–620 (yeni sekmede açılır)doi.org
  8. 8.Ellison vd. (2005). Loss of foundation species: consequences for the structure and dynamics of forested ecosystems. Frontiers in Ecology and the Environment 3(9), 479–486 (yeni sekmede açılır)doi.org
  9. 9.Prado vd. (2007). Extensive direct measurements of Posidonia oceanica defoliation confirm the importance of herbivory in temperate seagrass meadows. Marine Ecology Progress Series 340, 63–71 (yeni sekmede açılır)doi.org
  • #Posidonia
  • #deniz çayırı
  • #mavi karbon
  • #biyoçeşitlilik
  • #Akdeniz
  • #COP31

İlgili yazılar

Tüm Biyoloji yazıları

Pulsar'a abone ol

Bilimden, teknolojiden, kültürden ve sanattan seçilmiş gelişmeler, her gün e-postanda.