İçeriğe geç
Doğa ve Tarım

Toprak karbonu nedir? Ayağının altındaki büyük karbon deposu

Toprak, bitkilerin ve atmosferin toplamından daha fazla karbon tutar. Karbonun köklerle toprağa nasıl girdiğini, mikroplarla nasıl geri döndüğünü, bir tarladaki karbon stokunun nasıl hesaplandığını ve tarımın iklimle bağlarını kaynaklarıyla anlatıyoruz.

Yazan: Kuazara Bilim EkibiYayın: 6 dk okuma

Bu yazıda · 8 bölüm
Koyu zeminde bir toprak kesiti: yer çizgisinin üstünde üç yeşil fide, altında beyaz kökler, kahverengi dalgalı katmanlar ve toprağa serpilmiş altın noktalar; iki yanda aşağı ve yukarı bakan mor oklar bulunan sade, geometrik bir çizim

COP31’in 9 Kasım gününün başlığı Gıda, Tarım ve Sağlık (COP31 tematik günleri). Bu yazı, tarımla iklimi birbirine bağlayan en büyük ve en az görünen depoyu anlatıyor: topraktaki karbonu.

Bahçeden bir avuç koyu toprak aldığını düşün. Onu koyu yapan şeylerin başında organik madde gelir: çürümüş yaprak, ölü kök parçaları, mikropların kendisi ve onların artıkları. Bu organik maddenin yaklaşık yarısı karbondur. Ayağının altındaki bu karbon, havadaki karbondioksitle sürekli alışveriş içindedir.

Toprak organik karbonu nedir?

Toprak organik karbonu, topraktaki canlı kökenli maddelerin içindeki karbondur. Kaynağı neredeyse her zaman aynıdır: fotosentez. Bitki havadaki CO₂’yi şekere çevirir; bu şekerin bir kısmı köklere gider, kökler ölür ya da toprağa madde salar, yapraklar düşer. Toprak canlıları bu maddeyi yer ve parçalar. (Bir avuç toprakta neler yaşar? yazımız bu canlıları tanıtıyor.)

Parçalanan maddenin bir kısmı mikropların solunumuyla yeniden CO₂ olarak havaya döner. Bir kısmı ise toprakta kalır: Mikropların ölü hücreleri ve dirençli artıklar kil ve mineral tanelerine tutunur, yıllarca hatta yüzyıllarca orada durabilir.

Jackson ve arkadaşlarının 2017’deki derlemesi iki önemli ayrıntı verir:

  • Kökler, karbonu toprağa bağlamada yapraklardan daha etkilidir. Aynı kütlede kök girdisinin topraktaki kalıcı organik maddeye dönüşme olasılığı, yer üstünden düşen yaprak artığına göre yaklaşık beş kat fazladır.
  • Toprağın üst kısmında mikroplar ve toprak hayvanları parçalanmayı yönetir. Yaklaşık 30 cm’den derinde ise organik maddeyi koruyan asıl etken, onun mineral yüzeylere tutunmasıdır.

Ne kadar büyük bir depo?

Aynı derlemeye göre toprak organik maddesi, bitkilerde ve atmosferde bulunan karbonun toplamından daha fazla karbon tutar. Yazarların tahminine göre dünyadaki toprakların ilk 2 metresinde yaklaşık 2270 PgC, ilk 3 metresinde yaklaşık 2770 PgC organik karbon vardır; belirsizlikler yüzünden bu değerler 700 PgC’ye kadar daha küçük de olabilir.

1 PgC (petagram karbon) bir milyar ton karbon demektir. Karşılaştırma için: Hükümetlerarası İklim Değişikliği Paneli’nin (IPCC) altıncı değerlendirme raporuna göre yalnız kuzeydeki donmuş toprak (permafrost) bölgesinin toprakları 1460–1600 PgC organik karbon saklar.

Tahminlerin bu kadar geniş olmasının nedeni ölçmenin zorluğudur. Toprak her yerde farklı derinlikte, farklı yoğunlukta ve farklı karbon oranındadır; bataklıkların, turbalıkların ve donmuş toprakların sınırları da tam bilinmez.

Hesap zamanı: Bir tarlada ne kadar karbon var?

Bir toprak katmanındaki karbon kütlesi üç ölçümden hesaplanır:

  • Karbon oranı: Kuru toprak kütlesinin yüzde kaçı organik karbon?
  • Hacim yoğunluğu: Bir metreküp kuru toprak kaç ton?
  • Derinlik: Hesaba kaç santimetre kalınlığında bir katman giriyor?

Bir hektar 10.000 m²’dir. Katmanın hacmi alan çarpı derinliktir; kütlesi hacim çarpı yoğunluktur; karbonu da kütle çarpı karbon oranıdır:

karbon (t/ha)=karbon oranı (%)100×yog˘unluk (t/m3)×derinlik (m)×10.000\text{karbon (t/ha)} = \frac{\text{karbon oranı (\%)}}{100} \times \text{yoğunluk (t/m}^3) \times \text{derinlik (m)} \times 10.000

Örnek (değerler hesabı göstermek için seçilmiş yuvarlak sayılardır): Karbon oranı %1,5, yoğunluk 1,3 t/m³, katman 30 cm olsun.

0,015×1,3×0,30×10.000=58,5 t C/ha0{,}015 \times 1{,}3 \times 0{,}30 \times 10.000 = 58{,}5 \text{ t C/ha}

Bu karbonun hepsi CO₂ olarak havaya gitseydi ne kadar CO₂ olurdu? Karbonun mol kütlesi 12, CO₂’nin 44 g/mol olduğu için:

58,5×4412≈214,5 t CO2/ha58{,}5 \times \frac{44}{12} \approx 214{,}5 \text{ t CO}_2/\text{ha}

Şimdi karbon oranının %1,5’ten %1,6’ya çıktığını düşünelim; yalnız 0,1 puanlık bir artış. Yoğunluk aynı kalırsa yeni stok 0,016×1,3×0,30×10.000=62,40{,}016 \times 1{,}3 \times 0{,}30 \times 10.000 = 62{,}4 t C/ha olur. Fark 3,9 t C/ha, yani yaklaşık 3,9×44÷12≈14,33{,}9 \times 44 \div 12 \approx 14{,}3 ton CO₂’dir. Küçük görünen bir yüzde değişimi, büyük bir alanda büyük bir kütleye karşılık gelir.

Gerçek ölçümlerde iş bu kadar basit değildir: Toprak işlendiğinde ya da sıkıştığında yoğunluğu da değişir, taşlı kısımlar çıkarılır, örnekler tarlanın farklı yerlerinden alınır. Bu yüzden iki ölçüm arasındaki farkın gerçek bir değişim olup olmadığını anlamak için dikkatli bir örnekleme gerekir.

Tarım toprak karbonunu nasıl etkiler?

İnsanlar ormanları ve otlakları tarlaya çevirdiğinde topraktaki karbonun bir kısmı havaya karıştı. Toprak işlendiğinde organik madde havayla daha çok karşılaşır ve daha hızlı parçalanır; hasatla birlikte de bitkinin büyük kısmı tarladan çıkar.

IPCC’nin aktardığı bir tahmine göre (Sanderman ve arkadaşları, düzeltilmiş değer) tarım ve otlatmanın başlangıcından bugüne topraklardan yaklaşık 116 PgC kaybolmuştur; bunun yaklaşık 70 PgC’si 1750’den önce gerçekleşmiştir.

Bu kaybın bir kısmı geri kazanılabilir mi? Toprak bilimci Rattan Lal’ın 2004’te Science dergisinde yayımlanan değerlendirmesine göre dünyadaki tarım ve bozulmuş toprakların karbon biriktirme kapasitesi, tarihsel kaybın (42–78 milyar ton karbon) %50–66’sı kadardır. Lal’ın saydığı yöntemler arasında toprağı sürmeden ekim, örtü bitkileri, besin yönetimi, hayvan gübresi, otlatmanın iyileştirilmesi, su hasadı, verimli sulama ve tarımsal ormancılık vardır.

IPCC’nin iklim değişikliği ve arazi özel raporu (SRCCL, 2019) bu konuda iki sınırı vurgular:

  • Topraktaki ya da bitkilerdeki karbon birikimi sonsuza kadar sürmez. Toprak yeni bir dengeye ulaştığında birikme yavaşlar ve durur.
  • Kaybedilen toprak karbonunun geri kazanılması uzun zaman alabilir. Yani toprakta biriken karbon, yöntem bırakılırsa yeniden havaya dönebilir.

Tarımın iklimle diğer bağları

Tarım iklimle yalnız toprak karbonu üzerinden ilişkili değildir. SRCCL’ye göre 2007–2016 döneminde tarım, ormancılık ve diğer arazi kullanımları (kısaca AFOLU) insan kaynaklı salımların yaklaşık %13’ünü CO₂ için, %44’ünü metan için ve %81’ini diazot monoksit (N₂O) için oluşturdu. Bu, toplam net insan kaynaklı sera gazı salımının yaklaşık %23’ü (yılda 12,0 ± 2,9 milyar ton CO₂ eşdeğeri) demektir.

Diazot monoksitin büyük kısmı topraktaki azotun mikroplar tarafından dönüştürülmesinden gelir. Azot gübresi bu süreci besler. Baklagiller ise havadaki azotu köklerindeki bakterilerle bağlayabilir; ekim nöbetinde bu yüzden önemli bir yerleri vardır. (Baklagiller havadan nasıl azot bağlar? yazımız bu ortaklığı anlatıyor.)

Sık karıştırılan noktalar

“Toprak cansız bir maddedir.” Toprak; mineraller, su, hava, organik madde ve sayısız canlıdan oluşan bir sistemdir. Topraktaki karbonun yolculuğunu büyük ölçüde bu canlılar yönetir.

“Toprağa giren karbon orada kalıcıdır.” Karbonun bir kısmı birkaç ay içinde, bir kısmı yüzyıllar içinde havaya döner. Uygulama değişirse biriken karbon yeniden kaybedilebilir.

“Toprak karbonu yalnız tarlanın yüzeyindedir.” Karbonun önemli bir kısmı derinlerdedir. Yukarıdaki tahminlerin 2 ve 3 metre derinlik için verilmesi de bu yüzdendir.

Kendin dene

  1. Karbon oranı %2, yoğunluğu 1,2 t/m³ olan 20 cm’lik bir katmanda hektar başına kaç ton karbon vardır?
  2. Bu karbonun CO₂ karşılığı kaç tondur?
  3. Bir bahçe 0,05 hektardır (500 m²). Birinci sorudaki toprak bu bahçedeyse toplam karbon kaç tondur?

Cevaplar: 1) 0,02×1,2×0,20×10.000=480{,}02 \times 1{,}2 \times 0{,}20 \times 10.000 = 48 t C/ha. 2) 48×44÷12=17648 \times 44 \div 12 = 176 t CO₂/ha. 3) 48×0,05=2,448 \times 0{,}05 = 2{,}4 t C.

Özetle

  • Toprak organik karbonu, bitkilerin fotosentezle havadan aldığı karbonun köklerle ve artıklarla toprağa geçen kısmıdır.
  • Topraktaki organik karbon, bitkilerdeki ve atmosferdeki karbonun toplamından fazladır; tahminler ölçme zorlukları yüzünden geniş bir aralıktadır.
  • Kök girdileri, yaprak artığına göre toprağa çok daha kolay bağlanır; derinde mineral yüzeyler organik maddeyi korur.
  • Karbon stoku, karbon oranı, yoğunluk, derinlik ve alanın çarpımıyla hesaplanır; küçük bir oran değişimi büyük bir kütle değişimi demektir.
  • Tarım tarih boyunca toprak karbonu kaybına yol açtı; bir kısmı geri kazanılabilir, ama birikim sınırlıdır ve geri dönebilir.

Toprağın içindeki canlı dünyayı Toprak canlıdır dersinde, baklagillerin azot ortaklığını Ekim nöbeti ve baklagiller dersinde çalışabilirsin. Karbonun yolculuğunun başladığı yeri, yani yaprağı, Lab’deki Yaprak fabrikası figüründe kendin dene.

Sık sorulanlar

4 soru

Toprak karbonu nedir?

Topraktaki çürümüş bitki parçaları, kök artıkları, mikroplar ve onların artıklarından oluşan organik maddenin içindeki karbondur. Kaynağı bitkilerin fotosentezle havadan aldığı karbondioksittir.

Toprakta ne kadar karbon var?

Jackson ve arkadaşlarının 2017 tahminine göre dünyadaki toprakların ilk 2 metresinde yaklaşık 2270, ilk 3 metresinde yaklaşık 2770 milyar ton organik karbon vardır; değerler belirsizlik yüzünden daha küçük de olabilir. Bu, bitkilerdeki ve atmosferdeki karbonun toplamından fazladır.

Bir tarladaki toprak karbonu nasıl hesaplanır?

Katmanın karbon oranı (yüzde olarak, 100'e bölünür), hacim yoğunluğu (t/m³), derinliği (m) ve hektarın alanı (10.000 m²) çarpılır. Örneğin %1,5 karbonlu, 1,3 t/m³ yoğunluklu 30 cm'lik bir katmanda hektar başına 58,5 ton karbon vardır.

Toprakta karbon biriktirmek iklim değişikliğini çözer mi?

IPCC'ye göre toprak karbonu yönetimi birçok arazi türünde uygulanabilir bir seçenektir, ama birikim sonsuza kadar sürmez ve uygulama bırakılırsa karbon yeniden kaybedilebilir. Bu yüzden diğer salım azaltımlarının yerine değil, yanında değerlendirilir.

Kaynaklar

6 kaynak
  1. 1.COP31 Türkiye: COP31 tematik günleri belli oldu (yeni sekmede açılır)cop31.tr
  2. 2.Jackson vd. (2017). The Ecology of Soil Carbon: Pools, Vulnerabilities, and Biotic and Abiotic Controls. Annual Review of Ecology, Evolution, and Systematics 48, 419–445 (yeni sekmede açılır)doi.org
  3. 3.IPCC (2021). AR6 WG1, Bölüm 5: Global Carbon and Other Biogeochemical Cycles and Feedbacks (Kutu 5.1 ve arazi kullanımı kaybı tahmini) (yeni sekmede açılır)ipcc.ch
  4. 4.Sanderman, Hengl ve Fiske (2017). Soil carbon debt of 12,000 years of human land use. PNAS 114, 9575–9580 (ve 2018 düzeltmesi) (yeni sekmede açılır)doi.org
  5. 5.Lal (2004). Soil Carbon Sequestration Impacts on Global Climate Change and Food Security. Science 304, 1623–1627 (yeni sekmede açılır)doi.org
  6. 6.IPCC (2019). Climate Change and Land (SRCCL), Politika Yapıcılar için Özet (A.3, B.1.4, B.4.3) (yeni sekmede açılır)ipcc.ch
  • #toprak karbonu
  • #organik madde
  • #tarım
  • #karbon döngüsü
  • #azot
  • #COP31

Pulsar'a abone ol

Bilimden, teknolojiden, kültürden ve sanattan seçilmiş gelişmeler, her gün e-postanda.