Kompost nasıl yapılır? Bir elma kabuğunun toprağa dönüş yolculuğu
Elma kabuğu kompostta kısa sürede tanınmaz hâle gelir, plastik şişe on yıllarca kalır. Bozunmanın kimyasını, kompost yığınının neden ısındığını, karbon-azot oranının nasıl hesaplandığını ve çöp sahasında neden metan oluştuğunu anlatıyoruz.
Bu yazıda · 9 bölüm

COP31’in 11 Kasım gününün başlığı Sıfır Atık (COP31 tematik günleri). Bu yazı o başlığın arkasındaki bilimi anlatıyor: Bir şey nasıl “atık” olur, doğa onu nasıl geri kazanır?
Mutfakta bir elma soyduğunu düşün. Kabuğu bahçedeki kompost yığınına atarsan birkaç hafta ya da ay içinde onu tanıyamazsın; koyu, toprak kokulu bir maddenin parçası olmuştur. Aynı yığına bir plastik şişe kapağı atsaydın, aylar sonra da yerinde bulurdun. İkisi de “çöp” ama kaderleri çok farklı. Bu yazıda bozunmanın kimyasını, kompost yığınının neden kendi kendine ısındığını ve bir kompost karışımının nasıl hesaplandığını adım adım göreceğiz.
Doğada atık yoktur, döngü vardır
Bir ormanda her yıl tonlarca yaprak düşer, ama orman yaprakla dolup taşmaz. Çünkü düşen yaprak, başka canlıların besinidir. Bakteriler, mantarlar, solucanlar ve küçük eklembacaklılar ölü organik maddeyi parça parça yer. Bu canlılara ayrıştırıcı denir.
Ayrıştırıcıların yaptığı iş, aslında bizim yaptığımız işin aynısıdır: Besindeki kimyasal enerjiyi açığa çıkarmak için onu oksijenle yakarlar. Bu sürece hücresel solunum denir:
Bu denklem, fotosentez denkleminin tersidir. Bitki havadaki karbondioksiti ışık enerjisiyle şekere çevirir; ayrıştırıcı o şekeri yakıp karbonu yeniden havaya verir. Atomlar yok olmaz, yalnızca yer ve biçim değiştirir. (Kütlenin korunumu yazımız bu fikri ayrıntılı anlatıyor.)
Azot, fosfor ve potasyum gibi besin elementleri ise toprağa geri döner ve yeni bitkiler tarafından kullanılır. Doğanın “sıfır atık” düzeni budur: Bir canlının artığı, bir başkasının hammaddesidir.
Kompost: Doğanın yöntemini hızlandırmak
Kompost, ayrıştırıcıların işini bilerek kolaylaştırdığımız düzenli bir bozunma ortamıdır. İyi bir kompost yığınında mikroplara dört şey sağlanır: karbon, azot, oksijen ve su. Cornell Üniversitesi’nin kompost kaynaklarına göre bu dördü dengelendiğinde yığın kendiliğinden ısınır ve hızla ayrışır.
1. Karbon ve azot: 30’a 1
Mikroplar karbonu hem enerji kaynağı hem de hücrelerinin yapı taşı olarak kullanır. Azot ise protein ve DNA gibi moleküller için gereklidir. Kompostta genellikle hedeflenen başlangıç oranı, kütlece yaklaşık 30 birim karbona 1 birim azottur (C/N ≈ 30:1).
- Oran çok düşükse (azot fazlaysa) fazla azot amonyak gazı olarak kaçar; yığın keskin bir koku yayar.
- Oran çok yüksekse (karbon fazlaysa) mikroplar yeterince çoğalamaz; yığın soğuk kalır ve ayrışma yavaşlar.
Pratikte malzemeler iki gruba ayrılır. Yeşil ve nemli malzemeler azotça zengindir, kahverengi ve kuru malzemeler karbonca zengindir:
| Malzeme | Tipik C/N oranı |
|---|---|
| Sebze ve meyve artığı | 15–20 : 1 |
| Biçilmiş çim | 15–25 : 1 |
| Kahve telvesi | 20 : 1 |
| Sonbahar yaprağı | 30–80 : 1 |
| Saman | 40–100 : 1 |
| Talaş | 100–500 : 1 |
| Gazete, oluklu karton | 560 : 1 |
Kaynak: Cornell Waste Management Institute, “Compost Chemistry” (Dickson ve arkadaşları, 1991’den).
2. Oksijen
Ayrıştırıcıların çoğu oksijenle solunum yapar. Hava %21 oksijen içerir; Cornell’in verdiği değerlere göre bu mikroplar yığındaki oksijen %5’e kadar düşse de yaşayabilir, ama %10’un üstü uygun kabul edilir. Oksijen tükenirse başka mikroplar devreye girer ve çürük yumurta kokusu veren hidrojen sülfür gibi gazlar oluşur. Yığını ara ara karıştırmak bu yüzden önemlidir.
3. Su
Mikroplar ancak ince bir su filminin içinde yaşayıp beslenebilir. Ama yığın fazla ıslak olursa gözenekleri su doldurur, hava giremez ve yığın oksijensiz kalır. Cornell’in örnek hesaplarında nem hedefi yaklaşık %60’tır; bunun üstünde oksijensiz koşullar olasılaşır. Elle sıkıldığında birkaç damla su veren, sıkılmış bir sünger kıvamı iyi bir ölçüdür.
4. Asitlik
Kompost mikropları için uygun pH aralığı yaklaşık 5,5 ile 8,5 arasıdır. Çoğu karışım bu aralıkta kendiliğinden kalır.
Hesap zamanı: Karışımın C/N oranı
Oranlar birbirine doğrudan eklenmez. Karışımın oranını bulmak için önce toplam karbon kütlesini, sonra toplam azot kütlesini hesaplayıp birbirine bölmek gerekir:
Cornell’in örneğindeki değerleri kullanalım: Biçilmiş çimin kuru kütlesinin %45’i karbon, %2,4’ü azot; kuru yaprağın %50’si karbon, %0,75’i azottur. Yani çimin oranı , yaprağın oranı ’dir.
Soru: 10 kg (kuru) çimin yanına kaç kg (kuru) yaprak eklenirse karışımın oranı 30 olur? Yaprak kütlesine diyelim:
Kontrol edelim: Toplam karbon kg, toplam azot kg; oran .
Bu hesap kuru kütleler üzerinden ve nem hesaba katılmadan yapıldı. Gerçek malzemeler su içerdiği için Cornell, nemi de ekleyen daha ayrıntılı bir formül kullanır; bu yüzden onun bulduğu yaprak miktarı farklıdır. Ama fikir aynıdır: Oranları değil, kütleleri toplarsın.
Yığın neden ısınır?
Solunum denkleminin sonundaki “enerji” kelimesini hatırla. Mikropların açığa çıkardığı enerjinin bir kısmı ısı olarak yığına geçer. Yığın büyükse bu ısı kolay kaçamaz ve sıcaklık yükselir. Cornell’in tarif ettiği tipik süreç üç evreden oluşur:
- Mezofil evre (birkaç gün): Ilıman sıcaklığı seven mikroplar şeker ve nişasta gibi kolay çözünen maddeleri tüketir. Ürettikleri ısı sıcaklığı hızla yükseltir.
- Termofil evre (birkaç günden birkaç aya): Sıcaklık yaklaşık 40 °C’yi geçince yerlerini ısı seven (termofil) mikroplar alır. En hızlı ayrışma 40–60 °C arasında olur. 55 °C ve üzerinde insanlar ve bitkiler için hastalık yapıcı birçok mikrop ölür. Sıcaklık yaklaşık 65 °C’yi aşarsa yararlı mikroplar da ölmeye başlar; bu yüzden büyük tesislerde yığın havalandırılarak ya da karıştırılarak serinletilir.
- Soğuma ve olgunlaşma (birkaç ay): Kolay ayrışan maddeler bitince sıcaklık düşer. Selüloz ve odunsu maddeler yavaş yavaş parçalanır, sonunda humus denen kararlı, koyu renkli organik madde oluşur.
Boyut önemlidir. Cornell’e göre birkaç litrelik bir pet şişe düzeneği en fazla 30–40 °C’ye çıkar, yaklaşık 38 litreyi (10 galonu) aşan iyi kurulmuş bir kutu iki üç günde 40–50 °C’ye ulaşır, belediye ölçeğindeki büyük yığınlar ise 60–70 °C’yi görebilir. Hacim büyüdükçe ısı üretimi artar, ama yüzeyden kaçan ısı aynı hızla artmaz.
Süreç boyunca C/N oranı da düşer. Mikroplar organik maddeyi her tükettiğinde karbonun yaklaşık üçte ikisi karbondioksit olarak havaya karışır, üçte biri hücrelerine katılır. Azot ise büyük ölçüde yığında kalır. Bu yüzden 30:1 ile başlayan bir yığın, olgun kompost olduğunda yaklaşık 10–15:1 oranına iner.
Oksijen yoksa: Çöp sahasında ne olur?
Organik atık sıkıştırılıp üstü kapatılan bir çöp sahasına giderse ortam kısa sürede oksijensiz kalır. Bu koşullarda organik maddeyi başka bir mikrop topluluğu parçalar ve son ürün yalnız karbondioksit değil, metan (CH₄) da olur. ABD Çevre Koruma Ajansı (EPA), çöp sahası gazının kabaca yarısının metan, yarısının karbondioksit olduğunu belirtir.
Bu fark iklim açısından önemlidir. Hükümetlerarası İklim Değişikliği Paneli’nin (IPCC) son değerlendirme raporundaki değerlere göre 1 kg metan, 100 yıllık bir süre boyunca yaklaşık 27–30 kg karbondioksit kadar ısınmaya yol açar. Aynı elma kabuğu kompostta karbonunu büyük ölçüde CO₂ olarak verirken, oksijensiz bir ortamda karbonunun bir kısmını çok daha güçlü bir sera gazı olarak verir.
Ölçek de küçük değil. BM Çevre Programı’nın (UNEP) 2024 Gıda İsrafı Endeksi raporuna göre 2022’de dünyada perakende, yemek hizmetleri ve hanelerde 1,05 milyar ton gıda israf edildi (yenmeyen kısımlar dahil). Bu, kişi başına yaklaşık 132 kg demektir ve israfın %60’ı hanelerde oluşur. Aynı kaynak, gıda kaybı ve israfının küresel yıllık sera gazı salımının %8–10’unu oluşturduğunu bildirir. UNEP’in 2024 Küresel Atık Yönetimi Görünümü ise dünyadaki belediye katı atığının 2023’te 2,1 milyar ton olduğunu, 2050’de 3,8 milyar tona çıkabileceğini öngörür.
Peki ya plastik?
Elma kabuğu; selüloz, şeker ve proteinden oluşur. Bunlar milyonlarca yıldır doğada bulunan moleküllerdir ve ayrıştırıcılar onları parçalayacak enzimlere sahiptir. Plastikler ise çoğunlukla petrolden üretilen, uzun ve tekrar eden zincirlerden oluşan polimerlerdir. Mikropların çoğu bu zincirleri tanıyacak enzimlere sahip değildir.
Plastikler yine de sonsuza kadar aynı kalmaz. Güneş ışığı, ısı ve dalga hareketi onları yavaş yavaş kırılgan hâle getirir ve küçük parçalara böler. Ama bunun hızı çok değişkendir. Chamas ve arkadaşlarının 2020’de yayımladığı bir derleme, yayımlanmış ölçümleri ortak bir ölçüye çevirerek şu sonuçlara ulaştı:
- Denizdeki yüksek yoğunluklu polietilen (HDPE) için tahmini yarı ömür, bir şişe için yaklaşık 58 yıl, kalın duvarlı bir boru için yaklaşık 1200 yıldır. Fark, yüzey alanının hacme oranından gelir: İnce bir nesne her yerinden aşınır.
- Ölçümler çok geniş bir aralığa yayılır, çünkü bozunma ortama (ışık, sıcaklık, oksijen, mikrop) güçlü biçimde bağlıdır.
- Biyobozunur olarak bilinen PLA, karada HDPE’den yaklaşık 20 kat hızlı bozunur; ama denizde ikisinin bozunma hızı şaşırtıcı biçimde birbirine yakındır.
İnternette dolaşan “şişe 450 yılda çözünür” gibi tek ve kesin sayılara bu yüzden temkinle bakmak gerekir. Ward ve Reddy’nin 2020’de PNAS dergisinde yazdığı gibi, plastik ürünlerin çevrede ne kadar kaldığına dair daha iyi ölçümlere ihtiyaç vardır.
Sık karıştırılan noktalar
“Organik atık çöp sahasında nasılsa kompost olur.” Kompost oksijenli bir süreçtir. Sıkıştırılmış ve kapatılmış bir çöp sahasında oksijen kısa sürede biter; ayrışma oksijensiz yürür ve metan oluşur.
“Kompost kötü kokar.” Dengeli ve havalanan bir yığın toprak gibi kokar. Keskin amonyak kokusu azotun fazla olduğunu, çürük yumurta kokusu oksijenin yetmediğini gösterir. İkisi de karışım ayarlanarak düzelir.
“Biyobozunur yazan her şey her yerde çabuk yok olur.” Bozunma hızı ortama bağlıdır. Endüstriyel kompost tesisinin sıcak ve nemli koşulları ile soğuk deniz suyu çok farklıdır.
“Kompost yığınının ısısı güneşten gelir.” Isının kaynağı mikropların solunumudur. Bu yüzden büyük bir yığın kış günü bile içeriden sıcak olabilir.
Evde dene: Şişede kompost
Cornell’in okullar için önerdiği “pet şişe biyoreaktörü” fikrinden esinlenen basit bir düzenek:
Malzemeler: İki litrelik iki pet şişe, makas, birkaç avuç doğranmış sebze ve meyve artığı, bir avuç kuru yaprak ya da gazete kâğıdı parçası, bir avuç bahçe toprağı, bir mutfak termometresi, eldiven.
- Bir yetişkin şişelerden birinin üst kısmını kessin ve altına iğneyle birkaç hava deliği açsın.
- ABD EPA’nın ev kompostu önerisine uyarak iki üç ölçü kahverengi malzemeye bir ölçü yeşil malzeme kat, bir avuç toprak ekle. Toprak, ayrıştırıcıları getirir.
- Karışımı sıkılmış sünger nemliliğinde tut ve şişeye gevşekçe doldur.
- Termometreyi karışımın ortasına sok ve her gün aynı saatte sıcaklığı oda sıcaklığıyla birlikte not et.
- İki üç günde bir karışımı bir çubukla karıştır.
Ne bekleyebilirsin? Küçük bir düzenekte sıcaklık belki yalnız birkaç derece yükselir; ama bu bile mikropların çalıştığını gösterir. Sıcaklığı zamana karşı bir grafiğe dökersen yükselme, tepe ve iniş evrelerini görebilirsin. Bir karıştırmadan sonra yeni bir küçük tepe görürsen bu, yığına giren taze oksijenin etkisidir.
Güvenlik notu: Malzemeye eldivenle dokun ve işin bitince ellerini sabunla yıka. EPA’nın önerisine uyarak et, balık, süt ürünü ve yağlı yiyecek ekleme.
Özetle
- Doğada atık yoktur; ayrıştırıcılar ölü organik maddeyi solunumla parçalar, karbonu havaya, besin elementlerini toprağa geri verir.
- İyi bir kompost için karbon, azot, oksijen ve su dengelenir. Başlangıç C/N oranı yaklaşık 30:1’dir.
- Karışımın oranı, toplam karbon kütlesinin toplam azot kütlesine bölünmesiyle bulunur; oranlar doğrudan toplanmaz.
- Mikropların solunumu yığını ısıtır. En hızlı ayrışma 40–60 °C’de olur; 55 °C üstünde birçok hastalık yapıcı mikrop ölür.
- Oksijensiz ortamda organik atık metan üretir; çöp sahası gazının kabaca yarısı metandır.
- Plastiklerin bozunma hızı ortama ve nesnenin biçimine göre çok değişir; tek ve kesin “çözünme süreleri”ne temkinle bakmak gerekir.
Toprağın içindeki canlı dünyayı Toprak canlıdır dersinde ve Bir avuç toprakta neler yaşar? yazısında keşfedebilirsin. Karbonun döngünün öbür ucunda bitkiye nasıl geri döndüğünü Lab’deki Yaprak fabrikası figüründe kendin dene.
Sık sorulanlar
5 soruKompost nasıl yapılır?
Azotça zengin yeşil malzemeler (sebze artığı, çim) ile karbonca zengin kahverengi malzemeler (kuru yaprak, karton) yaklaşık 30'a 1 karbon-azot oranında karıştırılır. Karışım sıkılmış sünger nemliliğinde tutulur ve ara ara karıştırılarak havalandırılır. Mikroplar malzemeyi birkaç ay içinde humusa dönüştürür.
Kompost yığını neden ısınır?
Mikroplar organik maddeyi oksijenle parçalarken enerji açığa çıkarır; bu enerjinin bir kısmı ısıdır. Büyük yığınlarda ısı kolay kaçamadığı için sıcaklık 40–60 °C'ye, büyük tesislerde 60–70 °C'ye çıkabilir.
Karbon-azot oranı (C/N) nasıl hesaplanır?
Her malzemedeki karbon ve azot kütleleri ayrı ayrı toplanır, sonra toplam karbon toplam azota bölünür. Malzemelerin C/N oranları doğrudan toplanmaz ya da ortalaması alınmaz.
Çöp sahasında organik atık neden metan üretir?
Sıkıştırılmış ve kapatılmış çöpte oksijen kısa sürede biter. Oksijensiz ortamda çalışan mikroplar organik maddeyi parçalarken metan üretir. ABD EPA'ya göre çöp sahası gazının kabaca yarısı metan, yarısı karbondioksittir.
Plastik şişe kaç yılda bozunur?
Tek bir kesin süre yoktur. Bozunma ışığa, sıcaklığa, ortama ve nesnenin biçimine bağlıdır. Yayımlanmış ölçümlerden yapılan bir tahmine göre denizdeki HDPE şişelerin yarı ömrü yaklaşık 58 yıl, kalın HDPE boruların ise yaklaşık 1200 yıldır.
Kaynaklar
11 kaynak- 1.COP31 Türkiye: COP31 tematik günleri belli oldu (yeni sekmede açılır)
- 2.Cornell Waste Management Institute: Compost Chemistry (yeni sekmede açılır)
- 3.Cornell Waste Management Institute: C/N Ratio (Richard ve Trautmann) (yeni sekmede açılır)
- 4.Cornell Waste Management Institute: Compost Physics ve Compost Microorganisms (yeni sekmede açılır)
- 5.US EPA: Composting At Home (yeni sekmede açılır)
- 6.US EPA: Basic Information about Landfill Gas (yeni sekmede açılır)
- 7.IPCC AR6 küresel ısınma potansiyeli değerleri (GHG Protocol derlemesi, Ağustos 2024) (yeni sekmede açılır)
- 8.UNEP: Food Waste Index Report 2024 (basın bülteni, 27 Mart 2024) (yeni sekmede açılır)
- 9.UNEP: Global Waste Management Outlook 2024 (yeni sekmede açılır)
- 10.Chamas vd. (2020). Degradation Rates of Plastics in the Environment. ACS Sustainable Chemistry & Engineering 8, 3494–3511 (yeni sekmede açılır)
- 11.Ward ve Reddy (2020). We need better data about the environmental persistence of plastic goods. PNAS 117(26), 14618–14621 (yeni sekmede açılır)
- #kompost
- #sıfır atık
- #bozunma
- #karbon-azot oranı
- #metan
- #COP31

