İçeriğe geç
Fizik

Sera etkisi nedir, nasıl çalışır? Işık girer, ısı kolay kaçamaz

Sera etkisi olmasaydı Dünya'nın ortalama sıcaklığı donma noktasının epey altında olurdu. Güneş ışığının neden atmosferden geçtiğini, Dünya'nın yaydığı kızılötesi ışınımın neden tutulduğunu, hangi gazların rol oynadığını ve Venüs ile Mars'ın farkını hesaplarıyla anlatıyoruz.

Yazan: Kuazara Bilim EkibiYayın: 6 dk okuma

Bu yazıda · 8 bölüm
Koyu zeminde Dünya yüzeyini gösteren beyaz bir yay ve üstünde mor bir atmosfer yayı; soldan yüzeye inen düz altın oklar, sağda yüzeyden yükselen dalgalı mor oklar, bunlardan biri uzaya çıkarken diğerleri atmosferden yüzeye geri dönüyor; sade, geometrik bir diyagram

COP31’in 10 Kasım gününün başlığı Enerji ve Ulaştırma (COP31 tematik günleri). Enerji ve ulaştırmada yakılan fosil yakıtlar havaya karbondioksit verir; bu yazı, o karbondioksitin neden önemli olduğunu anlatan fiziği, yani sera etkisini anlatıyor.

Güneşli bir günde camları kapalı bir arabaya bindiğini düşün. İçerisi dışarıdan çok daha sıcaktır. Güneş ışığı camdan içeri girmiş, koltukları ve torpidoyu ısıtmış; ama içerideki sıcak hava dışarı çıkamamış. Dünya’nın atmosferi de gelen enerjiyi kolayca içeri alıp çıkışını zorlaştırır. Ama bunu farklı bir yolla yapar. Bu yolu anlamak için önce ışığın renklerine bakmamız gerekiyor.

Sıcak cisimler ışık yayar

Her cisim, sıcaklığına bağlı olarak ışınım yayar. Sıcaklık yükseldikçe yayılan ışınımın en yoğun olduğu dalga boyu kısalır. Bu ilişkiye Wien yasası denir:

λtepe=bT,b≈2898 μm⋅K\lambda_{\text{tepe}} = \frac{b}{T}, \qquad b \approx 2898 \ \mu\text{m}\cdot\text{K}
  • Güneş’in yüzey sıcaklığı NASA’nın verilerine göre yaklaşık 5772 K’dir. 2898÷5772≈0,50 μm2898 \div 5772 \approx 0{,}50\ \mu\text{m}; bu, gözümüzün gördüğü ışığın ortasına düşer.
  • Dünya yüzeyinin ortalama sıcaklığı yaklaşık 288 K’dir (15 °C). 2898÷288≈10 μm2898 \div 288 \approx 10\ \mu\text{m}; bu, gözümüzün göremediği kızılötesi bölgededir.

Yani Güneş’ten gelen enerji büyük ölçüde görünür ışık ve ona yakın dalga boylarındadır; Dünya’nın uzaya geri verdiği enerji ise kızılötesidir. Sera etkisinin anahtarı bu farktır.

Hangi gazlar kızılötesini tutar?

IPCC’nin sera etkisini anlatan sık sorulan sorular bölümüne göre atmosferin en bol iki gazı, kuru havanın %78’ini oluşturan azot ve %21’ini oluşturan oksijen, neredeyse hiç sera etkisi yapmaz. Sera etkisi daha karmaşık ve çok daha az bulunan moleküllerden gelir: su buharı, karbondioksit, metan, diazot monoksit ve ozon.

Bu moleküller görünür ışığın büyük kısmını geçirir, ama belirli kızılötesi dalga boylarını soğurur. Soğurdukları enerjiyi her yöne, bir kısmını da yeniden yere doğru yayarlar. Sonuçta yüzeyden çıkan ısının bir kısmı uzaya kaçmadan önce yüzeye geri döner ve yüzey daha sıcak bir dengeye ulaşır.

Gazlar ve bulutlar arasında pay nasıl dağılır? NASA Goddard Uzay Araştırmaları Enstitüsü’nden Schmidt ve arkadaşlarının 2010’daki hesabına göre bugünkü toplam sera etkisinin yaklaşık %50’si su buharından, %25’i bulutlardan, %20’si karbondioksitten gelir; geri kalanı metan gibi gazlar ve küçük parçacıklarındır.

Su buharı en büyük payı alır, ama havadaki miktarını sıcaklık belirler: Hava ısındıkça daha çok su buharı taşıyabilir. IPCC’nin anlatımına göre CO₂ gibi bir gaz artınca hava ısınır, bu da su buharını artırır ve ısınmayı güçlendirir. Bu su buharı geri beslemesi, CO₂’nin doğrudan etkisini yaklaşık iki katına çıkaracak kadar güçlü olabilir.

Hesap zamanı: Sera etkisi olmasaydı

Dünya’nın sera etkisi olmadan ne kadar sıcak olacağını bir enerji dengesiyle hesaplayabiliriz. Uzayda dengede duran bir gezegen, soğurduğu kadar enerjiyi geri yaymak zorundadır.

Gelen: Dünya’ya gelen güneş ışınımının şiddeti NASA’ya göre S=1361S = 1361 W/m²’dir. Dünya bu ışığı kesit alanıyla (πR2\pi R^2) yakalar ve yaklaşık %29,4’ünü yansıtır (albedo a=0,294a = 0{,}294).

Giden: Dünya ısısını bütün yüzeyinden (4πR24\pi R^2) yayar. Bir cismin birim yüzeyden yaydığı güç Stefan-Boltzmann yasasıyla σT4\sigma T^4’tür; σ≈5,67×10−8\sigma \approx 5{,}67 \times 10^{-8} W/(m²·K⁴).

İkisini eşitleyelim:

S(1−a) πR2=4πR2 σT4⇒T=(S(1−a)4σ)1/4S(1-a)\,\pi R^2 = 4\pi R^2\,\sigma T^4 \quad\Rightarrow\quad T = \left(\frac{S(1-a)}{4\sigma}\right)^{1/4} T=(1361×0,7064×5,67×10−8)1/4≈(4,24×109)1/4≈255 KT = \left(\frac{1361 \times 0{,}706}{4 \times 5{,}67 \times 10^{-8}}\right)^{1/4} \approx (4{,}24 \times 10^{9})^{1/4} \approx 255 \text{ K}

Bu yaklaşık -18 °C demektir. NASA’nın tablosunda Dünya için verilen değer 254 K’dir; küçük fark, kullanılan albedo değeri gibi ayrıntılardan gelir. Oysa Dünya’nın gerçek ortalama yüzey sıcaklığı yaklaşık 288 K, yani 15 °C’dir. Aradaki yaklaşık 33–34 °C’lik fark, sera etkisinin katkısıdır. IPCC’nin ifadesiyle doğal sera etkisi olmasaydı Dünya yüzeyinin ortalama sıcaklığı suyun donma noktasının altında olurdu.

Üç komşu: Venüs, Dünya ve Mars

Aynı hesabı NASA’nın gezegen tablolarıyla üç gezegen için karşılaştıralım. “Sera etkisiz” sütunu, yukarıdaki denge hesabından çıkan sıcaklıktır.

GezegenSera etkisiz denge sıcaklığıGerçek ortalama sıcaklıkYüzey basıncıAtmosferdeki CO₂
Venüs226,6 K737 K (464 °C)92 bar%96,5
Dünya254,0 K288 K (15 °C)yaklaşık 1 bareser miktar
Mars209,8 Kyaklaşık 214 K0,006 bar%95,1

Bu tablo ilginç bir şey söyler. Venüs, Güneş’e daha yakın olmasına rağmen bulutları ışığın çoğunu yansıttığı için denge sıcaklığı Dünya’nınkinden bile düşüktür. Ama kalın CO₂ atmosferi yüzeyini 500 K’den fazla ısıtır. Mars’ın atmosferi de büyük ölçüde CO₂’dir, ama o kadar incedir ki sera etkisi yalnız birkaç derecedir. Demek ki önemli olan yalnız gazın türü değil, toplam miktarıdır.

Kısa bir tarih

Atmosferin ısıyı tuttuğu fikri 19. yüzyıla uzanır. İrlandalı fizikçi John Tyndall 1861’de yayımladığı deneylerde su buharı ve karbondioksit gibi gazların ısı ışınımını soğurduğunu, azot ve oksijenin ise çok az soğurduğunu ölçtü. İsveçli kimyacı Svante Arrhenius 1896’da havadaki karbondioksit miktarındaki değişimlerin yer sıcaklığını nasıl etkileyeceğini hesaplayan ilk ayrıntılı çalışmalardan birini yayımladı.

Bugün ne değişiyor?

IPCC’nin altıncı değerlendirme raporuna göre atmosferdeki CO₂ derişimi 1750’den bu yana %47 arttı ve 2019’da yıllık ortalama 410 ppm’e ulaştı; bu, en az 2 milyon yıldır görülmemiş bir düzeydir. ABD Ulusal Okyanus ve Atmosfer Dairesi’nin (NOAA) Hawaii’deki Mauna Loa ölçümlerinde 2025’in yıllık ortalaması 427,35 ppm oldu.

Bu artışın başlıca kaynağı fosil yakıtların yakılmasıdır. IPCC’nin raporuna göre 2019’daki toplam net insan kaynaklı sera gazı salımının yaklaşık %34’ü enerji arzından (elektrik ve ısı üretimi gibi), yaklaşık %15’i ulaştırmadan geldi. COP31’in bu gün başlığının iklim tartışmalarında merkezde durması bu yüzdendir.

Sık karıştırılan noktalar

“Sera etkisi kötü bir şeydir.” Doğal sera etkisi olmasaydı Dünya’nın ortalama sıcaklığı donma noktasının altında olurdu. Tartışılan konu, insan etkinliklerinin bu etkiyi güçlendirmesidir.

“Atmosfer bir sera camı gibi çalışır.” IPCC’nin belirttiği gibi gerçek bir serada cam duvarlar hava akışını azaltarak içerideki havayı ısıtır. Atmosfer ise aynı sonuca farklı bir fiziksel yolla, kızılötesi ışınımı soğurup yeniden yayarak ulaşır.

“Sera gazları güneş ışığını tutar.” Sera gazları gelen görünür ışığın büyük kısmını geçirir. Tuttukları, Dünya’nın yaydığı kızılötesi ışınımdır.

“Su buharı en büyük paya sahipse CO₂ önemsizdir.” Su buharının miktarı sıcaklığa bağlıdır ve kendi başına kalıcı bir değişim başlatmaz. CO₂ ise atmosferde uzun süre kalır; onun yol açtığı ısınma su buharını da artırır.

Özetle

  • Güneş ışığı büyük ölçüde görünür dalga boylarındadır; Dünya ise kızılötesi yayar. Fark, Wien yasasıyla hesaplanır.
  • Azot ve oksijen kızılötesini neredeyse hiç tutmaz; su buharı, CO₂, metan, diazot monoksit ve ozon tutar.
  • Enerji dengesi hesabı, sera etkisi olmasaydı Dünya’nın yaklaşık 255 K (-18 °C) olacağını gösterir; gerçek ortalama 288 K’dir.
  • Venüs’te kalın CO₂ atmosferi çok güçlü, Mars’ta ince atmosfer çok zayıf bir sera etkisi yaratır.
  • CO₂ derişimi 1750’den bu yana %47 arttı; başlıca kaynak enerji ve ulaştırmada yakılan fosil yakıtlardır.

Toprağın tuttuğu karbonu Toprak karbonu nedir? yazısında, ışığın atmosferle etkileşimini Gökyüzü neden mavi? yazısında okuyabilirsin. Isı ile sıcaklık ayrımını Isı ve sıcaklık farkı dersinde çalış; Lab’deki Aynı ısı, farklı sıcaklık ve Gökyüzü neden mavi? figürlerinde kendin dene.

Sık sorulanlar

4 soru

Sera etkisi nedir?

Atmosferdeki su buharı, karbondioksit, metan gibi gazların, Dünya yüzeyinin yaydığı kızılötesi ışınımın bir kısmını soğurup yeniden yere doğru yayması ve böylece yüzeyi daha sıcak tutmasıdır. Güneş'ten gelen görünür ışığın büyük kısmı ise bu gazlardan geçer.

Sera etkisi olmasaydı Dünya kaç derece olurdu?

Basit bir enerji dengesi hesabı yaklaşık 255 K, yani -18 °C verir; NASA'nın tablosundaki değer 254 K'dir. Dünya'nın gerçek ortalama yüzey sıcaklığı ise yaklaşık 288 K (15 °C) olduğu için sera etkisinin katkısı yaklaşık 33–34 °C'dir.

Hangi gazlar sera gazıdır?

Başlıcaları su buharı, karbondioksit, metan, diazot monoksit ve ozondur. Atmosferin en bol iki gazı olan azot ve oksijen neredeyse hiç sera etkisi yapmaz.

Venüs neden bu kadar sıcak?

Venüs'ün atmosferi %96,5 karbondioksittir ve yüzey basıncı Dünya'nınkinin yaklaşık 92 katıdır. Bu kalın atmosferin sera etkisi, yüzeyi sera etkisiz denge sıcaklığının (226,6 K) çok üstüne, ortalama 737 K'e (464 °C) çıkarır.

Kaynaklar

14 kaynak
  1. 1.COP31 Türkiye: COP31 tematik günleri belli oldu (yeni sekmede açılır)cop31.tr
  2. 2.IPCC (2007). AR4 WG1, Sık Sorulan Soru 1.3: What is the Greenhouse Effect? (yeni sekmede açılır)archive.ipcc.ch
  3. 3.NASA NSSDCA: Earth Fact Sheet (yeni sekmede açılır)nssdc.gsfc.nasa.gov
  4. 4.NASA NSSDCA: Venus Fact Sheet (yeni sekmede açılır)nssdc.gsfc.nasa.gov
  5. 5.NASA NSSDCA: Mars Fact Sheet (yeni sekmede açılır)nssdc.gsfc.nasa.gov
  6. 6.NASA NSSDCA: Sun Fact Sheet (yeni sekmede açılır)nssdc.gsfc.nasa.gov
  7. 7.NIST CODATA: Wien wavelength displacement law constant (yeni sekmede açılır)physics.nist.gov
  8. 8.NIST CODATA: Stefan-Boltzmann constant (yeni sekmede açılır)physics.nist.gov
  9. 9.Schmidt vd. (2010). Attribution of the present-day total greenhouse effect. Journal of Geophysical Research 115, D20106 (yeni sekmede açılır)doi.org
  10. 10.Tyndall (1861). On the absorption and radiation of heat by gases and vapours. Philosophical Transactions of the Royal Society 151, 1–36 (yeni sekmede açılır)doi.org
  11. 11.Arrhenius (1896). On the influence of carbonic acid in the air upon the temperature of the ground. Philosophical Magazine 41, 237–276 (yeni sekmede açılır)doi.org
  12. 12.IPCC (2021). AR6 WG1, Politika Yapıcılar için Özet (A.1.1, A.2.1) (yeni sekmede açılır)ipcc.ch
  13. 13.IPCC (2022). AR6 WG3, Politika Yapıcılar için Özet (B.2.1) (yeni sekmede açılır)ipcc.ch
  14. 14.NOAA Global Monitoring Laboratory: Mauna Loa CO₂ yıllık ortalamaları (yeni sekmede açılır)gml.noaa.gov
  • #sera etkisi
  • #kızılötesi
  • #karbondioksit
  • #enerji dengesi
  • #Venüs
  • #COP31

İlgili yazılar

Tüm Fizik yazıları

Pulsar'a abone ol

Bilimden, teknolojiden, kültürden ve sanattan seçilmiş gelişmeler, her gün e-postanda.