Dünyanın sıcaklığı nasıl ölçülür? İstasyonlar, şamandıralar, uydular ve anomali
Dünya'nın ortalama sıcaklığını tek bir termometre ölçmez. Kara istasyonlarının, gemilerin, Argo şamandıralarının ve uyduların verisinin nasıl birleştirildiğini, bilim insanlarının neden mutlak sıcaklık yerine anomali kullandığını ve dört büyük veri setini anlatıyoruz.

COP31’in 16 Kasım gününün başlığı Bilim, Sanayi ve Teknoloji (COP31 tematik günleri). İklim üzerine konuşulan her şey bir ölçümle başlar. Bu yazı, belki de en çok alıntılanan iklim sayısının, yani Dünya’nın ortalama sıcaklığındaki değişimin nasıl ölçüldüğünü anlatıyor.
“Geçen yıl Dünya, sanayi öncesine göre 1,43 °C daha sıcaktı” gibi bir cümle okuduğunda aklına şu soru gelebilir: Kim, hangi termometreyle Dünya’nın sıcaklığını ölçtü? Cevap, tek bir termometre değil; dünyanın her yerinden gelen çok sayıda ölçümün dikkatle birleştirilmesidir. Bu birleştirmenin kilit fikri ise şaşırtıcı biçimde basit bir çıkarma işlemidir.
Dört göz: Kara, deniz, derinlik ve uzay
1. Kara istasyonları. Dünyanın dört bir yanındaki meteoroloji istasyonları her gün hava sıcaklığını ölçer. Termometreler gölge yapan ama havalanan beyaz kutularda, yerden belli bir yükseklikte durur; İngiltere Meteoroloji Ofisi’nin (Met Office) istasyonlarında bu yükseklik 1,25 m’dir. (Evde iklim ölçümü nasıl yapılır? yazımız bu kuralların nedenini anlatıyor.) Bu ölçümler ulusal kurumlardan toplanır; ABD Ulusal Okyanus ve Atmosfer Dairesi’nin (NOAA) GHCNm adlı aylık veri seti, birçok küresel analizin kara kaynağıdır.
2. Deniz yüzeyi. Dünya yüzeyinin büyük kısmı okyanustur. Deniz yüzeyi sıcaklığı uzun yıllardır gemilerden, sonra sabit ve sürüklenen şamandıralardan ölçülür. Bu kayıtlar ICOADS gibi uluslararası arşivlerde toplanır ve NOAA’nın ERSST, Met Office’in HadSST gibi deniz yüzeyi sıcaklığı veri setlerine dönüştürülür.
3. Okyanusun içi: Argo. Argo programının şamandıraları denizin içine dalan küçük robotlardır. Program 2000’de başladı ve bugün 4000’e yakın etkin şamandıra çalışıyor. Argo’nun anlattığı döngü şöyledir: Şamandıra yaklaşık 1000 m derinlikte yaklaşık 9 gün sürüklenir, sonra 2000 m’ye iner ve yüzeye yükselirken sıcaklık, tuzluluk ve basınç ölçer. Yüzeyde verisini uyduya gönderir ve 10 günlük döngüyü yeniden başlatır. Algılayıcıları sıcaklığı 0,001 °C doğrulukla ölçer. Temmuz 2024’te programın üç milyonuncu profili toplandı.
4. Uydular ve yeniden analiz. Uydular yeryüzünü ve atmosferi yukarıdan, kızılötesi ve mikrodalga algılayıcılarla tarar. Bu veriler, yeniden analiz denen yöntemle diğer ölçümlerle birlikte kullanılır: Bir hava tahmini modeli, geçmişteki bütün gözlemleri sırayla “sindirerek” atmosferin tutarlı bir resmini çizer. Avrupa’nın Copernicus programında ECMWF’nin ürettiği ERA5, 1940’tan bugüne saatlik değerler sunar.
Neden mutlak sıcaklık değil, anomali?
Diyelim ki iki istasyon var. Biri dağda, uzun yıllık ortalaması 5 °C; biri vadide, ortalaması 15 °C. Bir yıl ikisi de ortalamalarından 1 °C sıcak ölçülüyor: dağ 6 °C, vadi 16 °C.
- Mutlak ortalama: °C.
- Ertesi yıl dağ istasyonu bozuluyor ve yalnız vadi ölçüyor: 16 °C. Mutlak ortalama birden 11’den 16’ya “yükselmiş” görünür. Oysa hava hiç değişmemiştir; değişen, hangi istasyonun ölçtüğüdür.
Şimdi her istasyonun ölçümünden kendi uzun yıllık ortalamasını çıkaralım. Bu farka sıcaklık anomalisi denir:
- İlk yıl: dağ , vadi ; ortalama anomali .
- Ertesi yıl yalnız vadi: ; ortalama anomali yine .
Anomali, istasyonun yüksekliğinden ya da konumundan gelen farkları ortadan kaldırır. NASA’nın GISTEMP ekibinin açıklamasına göre bir bölgenin mutlak ortalama sıcaklığını bulmak büyük belirsizlik taşır; bu yüzden analizler mutlak sıcaklık yerine anomalilerle çalışır. Ayrıca eğilim, seçilen karşılaştırma döneminden bağımsızdır: Bir yerin sıcaklığı bir yıl öncesine göre 2 derece yüksekse anomalisi de 2 derece yüksektir.
Anomalinin bir avantajı daha vardır: Komşu yerlerin sıcaklığı farklı olsa da sıcaklık değişimleri birlikte hareket eder. Hansen ve Lebedeff’in 1987’deki çalışması, orta ve yüksek enlemlerde aralarında 1000 km’den az mesafe olan istasyonların sıcaklık değişimlerinin güçlü biçimde ilişkili olduğunu gösterdi. Bu sayede seyrek istasyonlu bölgelerin değişimi komşulardan tahmin edilebilir.
Aynı nedenle aylar da anomaliyle karşılaştırılır. GISTEMP’in açıklamasına göre küresel ortalama sıcaklığın bir mevsim döngüsü vardır; temmuz ve ağustos, aralık ve ocaktan ortalama yaklaşık 3,6 °C daha sıcaktır. Bir ağustosun bir şubattan sıcak olması kendi başına bir şey söylemez.
Hesap zamanı: Alan ağırlıklı ortalama
Bütün anomalileri toplayıp istasyon sayısına bölmek yetmez, çünkü istasyonlar dünyaya eşit dağılmamıştır. Analizler önce dünyayı ızgara kutularına böler (örneğin HadCRUT5’te 5°’ye 5° kutular), her kutunun ortalama anomalisini bulur, sonra kutuları alanlarıyla ağırlıklandırır.
Enlem-boylam kutularının alanı kutuplara doğru küçülür. Aynı genişlikteki bir kutunun alanı, kabaca enlemin kosinüsüyle orantılıdır:
- Ekvatorda ():
- enleminde:
Örnek (değerler hesabı göstermek için seçilmiştir): Ekvatordaki bir kutunun anomalisi +0,8 °C, 60° enlemindeki bir kutununki +2,0 °C olsun.
- Düz ortalama: °C.
- Alan ağırlıklı ortalama: °C.
Küçük kutu sonucu daha az etkiler. Gerçek analizler bunu binlerce kutuyla yapar ve eksik veriyi, ölçüm yöntemlerindeki değişimleri ve kentsel ısı adası gibi yerel etkileri ayrıca hesaba katar.
Dört büyük veri seti
| Veri seti | Hazırlayan | Kaynak veriler | Karşılaştırma dönemi |
|---|---|---|---|
| GISTEMP | NASA Goddard Uzay Araştırmaları Enstitüsü | GHCN v4 (kara), ERSST v5 (deniz) | 1951–1980 |
| NOAAGlobalTemp | NOAA Ulusal Çevresel Bilgi Merkezleri | GHCNm v4, ERSST v6, ICOADS | 1991–2020 |
| HadCRUT5 | Met Office Hadley Merkezi ve Doğu Anglia Üniversitesi İklim Araştırma Birimi | CRUTEM5 (kara), HadSST4 (deniz) | 1961–1990 |
| ERA5 | ECMWF, Copernicus İklim Değişikliği Hizmeti | Yeniden analiz: gözlemler ve hava modeli | (anomaliler çeşitli dönemlere göre verilir) |
Karşılaştırma dönemleri farklı olduğu için aynı yılın anomalisi her veri setinde farklı bir sayı gibi görünür. Bu bir çelişki değildir: Farklı “sıfır noktalarından” ölçülmüş aynı değişimdir. Bunları karşılaştırmak için hepsi ortak bir döneme taşınır. Dünya Meteoroloji Örgütü (WMO) küresel sıcaklığı 1850–1900 ortalamasına göre verir ve bunu sanayi öncesi düzeyin yaklaşık bir karşılığı olarak kullanır.
Dönem değiştirme hesabı: Bir veri setindeki anomalileri yeni bir döneme taşımak için, eski anomalilerin yeni dönemdeki ortalaması bulunur ve bütün değerlerden çıkarılır. Örneğin (örnek değerler) eski dönemde +0,9 °C olan bir yılın anomalisi, yeni dönemin eski anomalilere göre ortalaması +0,3 °C ise yeni dönemde °C olur. Eğilimin eğimi değişmez; yalnız sıfır noktası kayar.
Güncel değer: WMO ne diyor?
WMO’nun 23 Mart 2026’da yayımlanan State of the Global Climate 2025 (Küresel İklimin Durumu 2025) raporuna göre:
- 2025’te küresel ortalama yüzeye yakın sıcaklık, 1850–1900 ortalamasının yaklaşık 1,43 ± 0,13 °C üstündeydi. Bu, 176 yıllık gözlem kaydında veri setine göre ikinci ya da üçüncü en sıcak yıldır. WMO’nun 9 Kasım 2026’da yayımlanan State of the Climate Update 2026 (İklimin Durumu Güncellemesi 2026) raporuna göre Ocak–Eylül 2026 ortalaması 1850–1900’ün yaklaşık 1,47 ± 0,13 °C üstündedir; yıl henüz bitmediği için bu, kesin bir yıllık değer değildir.
- En sıcak yıl hâlâ 2024’tür: yaklaşık 1,55 °C.
- 2015–2025 arasındaki on bir yıl, kayıtlardaki en sıcak on bir yıldır.
- Okyanusun 2000 m’ye kadarki ısı içeriği 2025’te, kayıtların başladığı 1960’tan bu yana en yüksek düzeye ulaştı.
“± 0,13” ne demek? Rapordaki tahmin tek bir sayı değil, bir aralıktır: ile °C arası. Veri setlerinin yöntemleri ve ölçümlerin kapsamadığı bölgeler bu belirsizliğe katkı yapar. Aynı yıl için bir veri setinde ikinci, diğerinde üçüncü sıra çıkmasının nedeni de budur: Yıllar arasındaki fark, belirsizlikten küçük olabilir.
Sık karıştırılan noktalar
“Anomali, o yerin sıcaklığıdır.” Anomali bir sıcaklık değil, bir farktır: Ölçülen değerin uzun yıllık ortalamadan ne kadar saptığıdır. +1 °C anomali, havanın 1 °C olduğu anlamına gelmez.
“Küresel ortalama, bütün istasyonların düz ortalamasıdır.” Analizler önce anomalileri ızgara kutularında birleştirir, sonra kutuları alanlarıyla ağırlıklandırır. Okyanus da hesaba girer.
“Veri setleri farklı sayılar veriyorsa birbirleriyle çelişiyordur.” Farkların çoğu, farklı karşılaştırma dönemlerinden gelir. Ortak döneme taşındıklarında veri setleri benzer bir değişim gösterir; kalan küçük farklar yöntem farkları ve belirsizlik aralığı içindedir.
“Uydular yere termometre koymadan ölçemez.” Uydular yüzeyin ve atmosferin yaydığı ışınımı ölçer; bu ölçümler fizik yasalarıyla sıcaklığa çevrilir ve yerdeki ölçümlerle karşılaştırılarak denetlenir.
Özetle
- Küresel sıcaklık; kara istasyonları, gemiler, şamandıralar, Argo ve uydu verisinin birleştirilmesiyle hesaplanır.
- Anomali, ölçülen değer ile o yerin uzun yıllık ortalaması arasındaki farktır; konum ve yükseklik etkisini ortadan kaldırır.
- Küresel ortalama, ızgara kutularının alan ağırlıklı ortalamasıdır.
- GISTEMP, NOAAGlobalTemp, HadCRUT5 ve ERA5 farklı karşılaştırma dönemleri kullanır; ortak döneme taşındıklarında benzer bir değişim gösterirler.
- WMO’ya göre 2025, 1850–1900 ortalamasının yaklaşık 1,43 ± 0,13 °C üstündeydi; en sıcak yıl 2024’tür.
Ortalama hesabını Veri okuma: ortalama, ortanca, tepe değer dersinde, sıcaklık ile ısı farkını Isı ve sıcaklık farkı dersinde çalışabilirsin. Lab’deki Aynı ısı, farklı sıcaklık figüründe, aynı enerjinin farklı maddeleri ne kadar ısıttığını kendin dene; okyanusun neden yavaş ısındığını anlamana yardım eder. Ölçülen ısınmanın fiziğini Sera etkisi nedir? yazısında bulabilirsin.
Sık sorulanlar
4 soruDünyanın ortalama sıcaklığı nasıl ölçülür?
Kara istasyonlarının hava sıcaklıkları, gemi ve şamandıralardan ölçülen deniz yüzeyi sıcaklıkları birleştirilir. Her ölçümden o yerin uzun yıllık ortalaması çıkarılarak anomali bulunur; anomaliler ızgara kutularında birleştirilip alanlarıyla ağırlıklandırılarak küresel ortalama hesaplanır.
Sıcaklık anomalisi nedir?
Ölçülen sıcaklık ile o yerin aynı dönem için uzun yıllık ortalaması arasındaki farktır. Anomali, istasyonların yüksekliğinden ve konumundan gelen farkları ortadan kaldırdığı için küresel değişimi izlemede mutlak sıcaklıktan daha güvenilirdir.
Argo şamandırası nedir?
Okyanusa dalıp çıkan robotik bir ölçüm aletidir. Yaklaşık 1000 m'de 9 gün kadar sürüklenir, 2000 m'ye iner, yükselirken sıcaklık ve tuzluluk ölçer ve yüzeyde verisini uyduya gönderir. Program 2000'de başladı; bugün 4000'e yakın etkin şamandıra var.
2025 kaç derece sıcaktı?
WMO'nun State of the Global Climate 2025 raporuna göre 2025'te küresel ortalama yüzeye yakın sıcaklık, 1850–1900 ortalamasının yaklaşık 1,43 ± 0,13 °C üstündeydi. Bu, veri setine göre ikinci ya da üçüncü en sıcak yıldır; en sıcak yıl yaklaşık 1,55 °C ile 2024'tür.
Kaynaklar
13 kaynak- 1.COP31 Türkiye: COP31 tematik günleri belli oldu (yeni sekmede açılır)
- 2.WMO: State of the Global Climate 2025 (23 Mart 2026) (yeni sekmede açılır)
- 3.WMO basın bülteni: Earth's climate swings increasingly out of balance (23 Mart 2026) (yeni sekmede açılır)
- 4.WMO: State of the Climate Update for COP31 (9 Kasım 2026) (yeni sekmede açılır)
- 5.WMO basın bülteni: State of the climate in 2026 gives new meaning to phrase “off the charts” (9 Kasım 2026) (yeni sekmede açılır)
- 6.NASA GISS: GISTEMP Frequently Asked Questions (yeni sekmede açılır)
- 7.NASA GISS: GISS Surface Temperature Analysis (GISTEMP v4) (yeni sekmede açılır)
- 8.NOAA NCEI: NOAA Global Surface Temperature (NOAAGlobalTemp) (yeni sekmede açılır)
- 9.Met Office Hadley Centre: HadCRUT5 (yeni sekmede açılır)
- 10.Copernicus Climate Change Service: Climate reanalysis (ERA5) (yeni sekmede açılır)
- 11.Argo: How do floats work? ve Argo's status (yeni sekmede açılır)
- 12.Met Office: How we measure temperature (yeni sekmede açılır)
- 13.Hansen ve Lebedeff (1987). Global trends of measured surface air temperature. Journal of Geophysical Research 92, 13345–13372 (yeni sekmede açılır)
- #küresel sıcaklık
- #anomali
- #Argo
- #meteoroloji istasyonu
- #veri seti
- #COP31


