Aynı tür soruyu üst üste çözmek neden yanıltır? Karışık çalışmanın bilimi

Matematik ödevinde “doğru orantı” başlığı altında on soru var. İlkini yaparken biraz düşünüyorsun, üçüncüde ritmi yakalıyorsun, onuncuda neredeyse gözün kapalı çözüyorsun. Defteri kapatırken memnunsun: Konuyu bitirdin. Birkaç gün sonra sınavda orantı soruları karışık geliyor. Bir soruda işçi sayısı arttıkça iş süresi kısalıyor, ötekinde kilo arttıkça fiyat yükseliyor. Bir an duraksıyorsun: Bu hangisiydi?

O duraksamanın nedeni, ödevde hiç çalışmadığın bir beceridir: soruya bakıp hangi yöntemin gerektiğini seçmek. Bu yazıda bu eksiği kapatan bir çalışma biçimini, karışık çalışmayı (İngilizcede interleaving) anlatıyoruz.

Bloklu çalışma ile karışık çalışma

Çoğu ders kitabı ve ödev “bloklu” düzenlenir: Önce aynı türden bir dizi soru, sonra bir sonraki türden bir dizi soru gelir. Karışık çalışmada ise türler iç içe girer: Bir doğru orantı, bir ters orantı, bir yüzde sorusu, yine bir doğru orantı gibi.

İki yöntemde de aynı sayıda soru çözersin, aynı konuları çalışırsın. Fark yalnızca sıradadır.

Neden fark yaratıyor?

Bloklu çalışmada her sorunun yöntemini bir önceki soru zaten ele vermiştir. “Bu bölümün konusu doğru orantı” olduğu için neyi uygulayacağını düşünmene gerek kalmaz. Bu, çalışırken ilerlediğini hissettirir; ama bir şeyi atlatır: ayırt etmeyi. Sınavda ve gerçek hayatta soru başlığıyla gelmez. Önce “bu hangi tür?” diye sormak zorundasın.

Karışık çalışma bu soruyu her seferinde sordurur. Böylece iki şeyi birden öğrenirsin: yöntemin kendisini ve hangi durumda kullanılacağını. En çok yarar, birbirine benzeyen ve karıştırılmaya yatkın konularda beklenir: doğru ve ters orantı, alan ve çevre formülleri, ortalama ve ortanca, kesirlerde toplama ve çarpma.

Araştırmalar ne gösteriyor?

• Rohrer ve Taylor (2007), üniversite öğrencilerine bazı cisimlerin hacmini hesaplamayı öğretti. Bir grup alıştırmaları bloklu, öteki karışık çalıştı. Çalışma sırasında bloklu grup daha başarılıydı; ama bir hafta sonraki sınavda karışık çalışan grup belirgin biçimde önde çıktı.
• Rohrer, Dedrick ve Stershic (2015), yedinci sınıf matematik derslerinde gerçek sınıf ortamında benzer bir karşılaştırma yaptı. Karışık çalışılan konularda sonradan yapılan sınav sonuçları daha iyiydi.
• Brunmair ve Richter (2019), bu alandaki çalışmaları bir araya getiren bir meta-analiz yaptı. Karışık çalışmanın genel olarak bloklu çalışmadan üstün olduğunu, ama etkinin öğrenilen malzemeye göre değiştiğini bildirdi. Yani her konuda aynı büyüklükte bir yarar beklememek gerekir.

Dürüst bir not: Dunlosky ve arkadaşlarının 2013’te yayımladığı geniş derlemede karışık çalışma “düşük yararlı” sayılmıştı; gerekçe, o tarihte elde yeterince kanıt bulunmamasıydı. Sonraki sınıf içi çalışmalar kanıtı güçlendirdi. Bilimde sonuçlar yeni çalışmalarla güncellenir.

Zor hissettirmesi bir kusur mu?

Hayır, hatta beklenen bir şey. Robert ve Elizabeth Bjork’ün arzulanan güçlük dediği durum tam budur: Öğrenmeyi yavaşlatıyormuş gibi görünen bazı zorluklar, uzun vadede kalıcılığı artırır. Karışık çalışırken daha çok hata yaparsın ve kendini daha yavaş hissedersin. Üstelik Kornell ve Bjork (2008) gibi çalışmalarda katılımcılar, ölçülen sonucun tersine, bloklu çalışmanın kendileri için daha etkili olduğunu düşündü. Bu yüzden “bu yöntem çok zor geliyor, bana göre değil” duygusuna tek başına güvenme.

Küçük bir örnek

Üç soru düşün:

1. 3 kg elma 45 TL ise 5 kg elma kaç TL?
2. 6 işçi bir işi 12 günde bitiriyorsa 9 işçi kaç günde bitirir?
3. Bir ürünün 200 TL’lik fiyatı %25 indirildi; yeni fiyat ne?

Üçünde de sayılar var ve üçü de “orantı” gibi bir his uyandırıyor. Ama birincisi doğru orantıdır (kilo artar, fiyat artar): 45 ÷ 3 = 15 TL, 15 × 5 = 75 TL. İkincisi ters orantıdır (işçi artar, süre azalır): 6 × 12 = 72 işçi-gün, 72 ÷ 9 = 8 gün. Üçüncüsü bir yüzde sorusudur: 200 × 0,25 = 50, 200 − 50 = 150 TL.

Bu üçünü karışık çözmek, her birinde yöntemi sana seçtirir. Her birini kendi bloğunda çözmek ise yöntemi sana baştan söyler.

Ders çalışmana nasıl katarsın?

1. Önce türü adlandır. Soruyu çözmeden önce kâğıda tek kelimeyle yaz: “ters orantı”. Yanılırsan bunu hemen görürsün. Orantıda iyi bir ipucu: “Biri artarken öteki de artıyor mu, yoksa azalıyor mu?”
2. Önce öğren, sonra karıştır. Yeni bir konuyu ilk kez öğreniyorsan birkaç soruyu aynı türden çözmek doğaldır. Konuyu anladıktan sonra çalışma listene önceki haftaların konularından da soru kat.
3. Soru bankasını baştan sona değil, bölümler arasında gezerek çöz. Yanlış yaptığın türleri ayrı bir listeye al ve birkaç gün sonra karışık sorulara yeniden kat. Bu, daha önce anlattığımız aralıklı tekrar ve geri çağırma ile iyi çalışır.

Karışık çalışmanın her zaman işe yaramayacağı durumlar da vardır: Tek bir beceriyi ilk kez ediniyorsan ya da türler birbirine hiç benzemiyorsa kazanç küçük olabilir. Ders çalışmada tek bir sihirli yöntem yoktur; amaç, seni sınavda ve hayatta gerçekten karşılaşacağın duruma hazırlayan alıştırmayı seçmektir.

Özet

• Bloklu çalışmada yöntemi soru sırası ele verir; karışık çalışmada hangi yöntemi kullanacağını sen seçersin.
• Çalışırken daha zor gelir, ama araştırmalar gecikmeli sınavlarda genellikle daha iyi sonuç gösterir.
• Etki malzemeye göre değişir; her konuda aynı büyüklükte beklenmemelidir.
• Önce öğren, sonra karıştır; her soruda önce türü adlandır.

Orantı, yüzde ve olasılık konularını karışık çalışabileceğin etkileşimli dersler için Matematik konusuna göz atabilirsin. Daha fazla çalışma tekniği için Öğrenme Bilimi yazılarımıza bakabilirsin.