İçeriğe geç
kuazaraKuazara
Giriş

Kültür ve tarih · Gökyüzünü ölçenler

Uluğ Bey ve Semerkant rasathanesi: Dev bir yayla gözlem

15. yüzyılda Semerkant'ta, yere oyulmuş yaklaşık 40 metre yarıçaplı bir yayla Güneş'in ve öteki gök cisimlerinin yüksekliği ölçüldü. Meridyen gözleminin mantığını, Kutup Yıldızı'yla enlem bulmayı ve büyük aletin neden daha hassas olduğunu kendin dene.

  • 18 dk
  • 2 simülasyon
  • Mini test

Güncelleme:

Önizleme

Merak sorusu

Semerkant'ın hemen dışındaki bir tepede, toprağın içine doğru inen, iki yanı taşla örülü dev bir kavisli oluk var. İlk bakışta bir merdivene ya da bir rampaya benziyor. Oysa yaklaşık 600 yıl önce burası, dünyanın en büyük açıölçerlerinden birinin içiydi. Gökyüzünü ölçmek için neden bina büyüklüğünde bir alet yapılır? Ve bu dev yayla tam olarak ne ölçülüyordu?

Kendin dene

Hesap açmana gerek yok: değerleri değiştir, cevabını kontrol et. Bazı simülasyonlar başlamadan önce senden bir tahmin ister; doğru ya da yanlış olması önemli değil.

Açıölçer

Semerkant'ta Kutup Yıldızı

Kolu kaydırıcıyla döndür; ok tuşları kolu 1'er derece taşır. Yatay çizgi ufuk, kol senin bakış doğrultun. Hazır olunca Kontrol et'e bas.

Tahmin

Önce tahmin et

İstanbul'dan (41° K) güneye, Antalya'ya (37° K) gidersen Kutup Yıldızı nasıl görünür?

Doğru ya da yanlış olması önemli değil; seçince simülasyon açılır.

Sayı doğrusu

Bir yay dakikası kaç milimetre?

İşaretçiyi sürükle ya da ok tuşlarıyla 1 mm'lik adımlarla taşı, sonra Kontrol et'e bas.

Tahmin

Önce tahmin et

Bir açıölçerin yarıçapını iki katına çıkarırsan, bir derecelik yayın uzunluğu ne olur?

Doğru ya da yanlış olması önemli değil; seçince simülasyon açılır.

Paylaş: Google Classroom’da paylaş (yeni sekmede açılır)

Simülasyonu sitene göm

Bu kodu blogunun ya da okul sitenin HTML’ine yapıştır. Ziyaretçiler simülasyonu hesap açmadan dener; ilerleme kaydedilmez.

Gömülen sayfa çerez yazmaz ve izleme yapmaz. Altında Kuazara’ya giden küçük bir bağlantı bulunur.

Devamı için giriş yap

Dersin devamı, mini test seni bekliyor. Hesap açmak ücretsiz.

Ücretsiz başlaGiriş yap

Sık sorulanlar

5 soru

Gökyüzünü ölçmek için neden bina büyüklüğünde bir alet yapıldı?

Çünkü bir yayın uzunluğu yarıçapla orantılıdır. 40 metrelik yayda 1° yaklaşık 70 cm tutar; bir yay dakikası bile yaklaşık 12 mm olur ve işaretlenebilir. Teleskop yokken hassasiyeti artırmanın yolu aleti büyütmekti.

Semerkant rasathanesinde teleskop var mıydı?

Hayır. Teleskop gökyüzüne ilk kez 1609'da çevrildi. Semerkant'ta ve ondan önceki bütün rasathanelerde gözlemler çıplak gözle, büyük açıölçerlerle yapıldı.

Kutup Yıldızı'yla enlem nasıl bulunur?

Gök kutbunun ufuktan yüksekliği, bulunduğun yerin enlemine eşittir. Uluğ Bey'in çağında Kutup Yıldızı kutuptan yaklaşık 3,7° uzaktaydı ve gece boyunca küçük bir çember çiziyordu. Bu yüzden yıldızın en yüksek ve en alçak konumu ölçülüp ortalaması alınırdı.

Uluğ Bey'in yıldız kataloğu neden önemli sayılır?

Batlamyus'tan sonra büyük ölçüde yeni gözlemlere dayanan en kapsamlı yıldız kataloğu kabul edilir; genellikle 1018 yıldızlık olarak anılır. Aynı ekip yıldız yılını, bugünkü değerden yalnız yaklaşık 1 dakika farkla buldu.

Bu çalışmaları Uluğ Bey tek başına mı yaptı?

Hayır, bir ekip işiydi. Bursa doğumlu Kadızade-i Rumi, hesap ustası Gıyaseddin Cemşid el-Kâşî ve genç Ali Kuşçu bu ekipteydi. Ali Kuşçu daha sonra İstanbul'a gelip bu bilgiyi Osmanlı medreselerine taşıdı.