İçeriğe geç
kuazaraKuazara
Giriş

Kültür ve tarih · Gökyüzünü ölçenler

Takiyüddin ve İstanbul rasathanesi: Saatle gözlem

1577'de Tophane'de gözleme başlayan rasathane üç yıl sonra yıkıldı. Takiyüddin'in aletlerini, gözlemde mekanik saatin rolünü, ondalık trigonometri tablolarını ve yıkılışın tartışmalı nedenlerini keşfet; gökyüzünü ölçenlerin bayrak yarışını sırala.

  • 18 dk
  • 2 simülasyon
  • Mini test

Güncelleme:

Önizleme

Merak sorusu

Seyyid Lokman'ın 16. yüzyıl sonunda hazırlanan Şehinşahnâme'sinde ünlü bir minyatür var. Sarıklı gökbilimciler bir odada toplanmış: Biri bir usturlap tutuyor, biri yazıyor, biri bir küreyi inceliyor; masada bir mekanik saat duruyor. Sahne, 1577'de İstanbul'da Tophane'de gözleme başlayan rasathaneyi gösterir. Ama bu bina üç yıl sonra yerle bir edildi. Neden kuruldu, ne ölçtü ve neden yıkıldı?

Kendin dene

Hesap açmana gerek yok: değerleri değiştir, cevabını kontrol et. Bazı simülasyonlar başlamadan önce senden bir tahmin ister; doğru ya da yanlış olması önemli değil.

Sıralama

Gökyüzünü ölçenlerin sırası

Kartları sürükleyerek ya da klavyeyle taşıyarak sırala, sonra Kontrol et'e bas.

Tahmin

Önce tahmin et

Batlamyus'tan (MS 2. yüzyıl) Semerkant'taki Uluğ Bey kataloğuna kadar yaklaşık kaç yıl geçti sence?

Doğru ya da yanlış olması önemli değil; seçince simülasyon açılır.

Açıölçer

Ekinoksta öğle Güneşi

Kolu kaydırıcıyla döndür; ok tuşları kolu 1'er derece taşır. Yatay çizgi güney ufku. Hazır olunca Kontrol et'e bas.

Tahmin

Önce tahmin et

İstanbul'dan daha kuzeydeki bir kentte, aynı ekinoks günü öğle Güneşi nasıl görünür?

Doğru ya da yanlış olması önemli değil; seçince simülasyon açılır.

Paylaş: Google Classroom’da paylaş (yeni sekmede açılır)

Simülasyonu sitene göm

Bu kodu blogunun ya da okul sitenin HTML’ine yapıştır. Ziyaretçiler simülasyonu hesap açmadan dener; ilerleme kaydedilmez.

Gömülen sayfa çerez yazmaz ve izleme yapmaz. Altında Kuazara’ya giden küçük bir bağlantı bulunur.

Devamı için giriş yap

Dersin devamı, mini test seni bekliyor. Hesap açmak ücretsiz.

Ücretsiz başlaGiriş yap

Sık sorulanlar

5 soru

İstanbul rasathanesi neden yıkıldı?

Bina Ocak 1580'de padişahın emriyle yıktırıldı; bu kesin. Nedenleri ise tartışmalıdır: 1577 kuyruklu yıldızının yorumu, din adamlarının itirazı, saray içi rekabet ve maliyet gibi etkenler ele alınır. Olayı tek bir nedene indirgemek kolaycılık olur.

Takiyüddin, Galileo'dan önce teleskop yaptı mı?

Bunu gösteren güvenilir bir belge yok. Takiyüddin'in optik üzerine bir kitabı vardır, ama rasathane kaynaklarında teleskop geçmez. Teleskop gökyüzüne ilk kez 1609'da çevrildi.

Tycho Brahe ile Takiyüddin'in aletleri neden bu kadar benziyor?

Aralarında bir yazışma olduğuna dair kanıt yok. İkisi de aynı ihtiyaca, Batlamyus'tan ve İslam dünyasındaki rasathanelerden gelen ortak bir mirastan beslenerek çözüm aradı. Benzerlik tek başına kopya ya da temas kanıtı değildir.

Gökyüzünü gözlemekte saat neden önemliydi?

Gökyüzü saatte 15° döner, yani 4 dakika 1 dereceye karşılık gelir. İki yıldızın meridyeni geçme anları arasındaki süre, aralarındaki açıyı verir. Bu yüzden saatteki her dakikalık hata, konumda 0,25°'lik bir hataya dönüşür.

Rasathane yıkılınca Osmanlı'da gökbilim sona erdi mi?

Hayır. Müneccimbaşılık sürdü, takvimler ve tablolar hazırlanmaya devam etti, Takiyüddin'in eserleri kopyalanıp okundu. Ancak rasathanenin erken kapanması, uzun gözlem dizilerinin sürdürülmesini engelledi.