İçeriğe geç

Kültür ve tarih · Fikirlerin yolculuğu

el-Cezerî: Otomatlar ve ortaçağ mühendisliği

1206'da Diyarbakır'da (Amid) tamamlanan bir kitap, elli düzeneği ölçüleri ve çizimleriyle anlatır: fil saati, su yükseltme makineleri, müzisyen otomatlar. Batan tastan kamlı mile el-Cezerî'nin mekanizmalarını ve "ilk robot" iddiasının gerçek payını keşfet.

  • 18 dk
  • 2 simülasyon
  • Mini test

Güncelleme:

Önizleme

Merak sorusu

Bir Artuklu sarayında ziyafet. Masanın yanında, sırtında küçük bir kule taşıyan metal bir fil duruyor. Yarım saat geçince kuleden bir bilye yuvarlanıyor, bir yılan başı öne eğiliyor, filin sürücüsü elindeki tokmağı indiriyor ve yarım saati duyuran bir ses çıkıyor. Sonra her şey sessizce eski yerine dönüyor ve yarım saat sonra yeniden başlıyor. Bu fil saatinin içinde ne vardı? Ve onu tasarlayan usta, bilgisini kimlerden devralmıştı?

Kendin dene

Hesap açmana gerek yok: değerleri değiştir, cevabını kontrol et. Bazı simülasyonlar başlamadan önce senden bir tahmin ister; doğru ya da yanlış olması önemli değil.

Sıralama

Fil saatinde yarım saat

Kartları sürükleyerek ya da klavyeyle taşıyarak sırala, sonra Kontrol et'e bas.

Tahmin

Önce tahmin et

Fil saatinde zamanı asıl ölçen parça sence hangisi?

Doğru ya da yanlış olması önemli değil; seçince simülasyon açılır.

Eşleştirme

Düzenek ve ilkesi

Her düzenek için bir ilke seç, sonra Kontrol et'e bas.

Tahmin

Önce tahmin et

Bir klozet rezervuarı ile 800 yıllık bir su saatinin ortak bir çalışma ilkesi olabilir mi?

Doğru ya da yanlış olması önemli değil; seçince simülasyon açılır.

Lab

Fil saatinin içi

Lab’da tam sayfa aç →
Paylaş: Google Classroom’da paylaş (yeni sekmede açılır)

Simülasyonu sitene göm

Bu kodu blogunun ya da okul sitenin HTML’ine yapıştır. Ziyaretçiler simülasyonu hesap açmadan dener; ilerleme kaydedilmez.

Gömülen sayfa çerez yazmaz ve izleme yapmaz. Altında Kuazara’ya giden küçük bir bağlantı bulunur.

Devamı için giriş yap

Dersin devamı, mini test seni bekliyor. Hesap açmak ücretsiz.

Sık sorulanlar

5 soru

İlk robotu el-Cezerî mi yaptı?

Hayır. Heron MS 1. yüzyılda yolu önceden belirlenen bir araba, Benû Mûsâ kardeşler 9. yüzyılda kendi kendine çalan bir flüt anlattı. el-Cezerî programlanabilir otomatların erken örneklerinden biri olarak anılır; asıl katkısı ayrıntılı, uygulanabilir ve öğretilebilir anlatımıdır.

el-Cezerî nerede yaşadı, kitabını ne zaman yazdı?

Artuklu hükümdarlarının hizmetinde yirmi beş yıl çalıştı; saray o sırada Amid'deydi, yani bugünkü Diyarbakır'da. Kitabını 1206'da tamamladı: 50 düzeneği çizimleri, parça ölçüleri ve yapım sırasıyla anlatır. Doğum yılı ise yalnız tahmindir.

Fil saati zamanı nasıl ölçüyordu?

Suyun üstünde dibi delikli bir tas yüzer; su delikten yavaşça girer ve tas yaklaşık yarım saatte dolup batar. Batan tasa bağlı ipler kuledeki düzeneği oynatıp gösteriyi başlatır. Delik büyürse tas daha çabuk dolar, yani süreyi deliğin büyüklüğü belirler.

Kam ne işe yarar?

Kam, dönen bir milin üstündeki çıkıntılardır. Mil döndükçe çıkıntılar kolları sırayla itip bırakır; böylece düzgün bir dönme, tekrarlanan bir vurma ya da kaldırma hareketine dönüşür. el-Cezerî'nin tekne otomatındaki davulcunun tokmakları bu yolla kalkıp iner.

el-Cezerî'nin düzenekleri yalnız saray oyuncağı mıydı?

Hayır. Kitapta sulama ve su sağlama için beş su yükseltme makinesi vardır; bunlardan biri, akarsuyla dönen bir çarkın hareketini iki pistonun ileri-geri hareketine çevirir. Ziyafet otomatları da zamanlama ve denetim fikirlerini sınamanın bir yoluydu.