Artık yıl neden var? Miladi, Hicri ve Rumi takvimlerin arkasındaki bilim

29 Şubat’ta doğan biri, doğum gününü yalnızca dört yılda bir gerçek tarihinde kutlayabilir. Peki takvimimize neden böyle tuhaf bir gün eklenmiş? Cevap, Dünya’nın Güneş etrafındaki hareketinin “kusurlu” bir sayıya sahip olmasında gizlidir. Bu yazıda artık yılın nedenini, farklı takvimlerin neden farklı çalıştığını ve Osmanlı belgelerinde gördüğümüz Rumi tarihlerin ne anlama geldiğini anlatacağız.

Gökyüzü saat gibi işlemez

Takvim, insanların gökyüzündeki tekrar eden olayları sayma çabasıdır. Üç doğal döngü vardır:

• Gün: Dünya’nın kendi ekseni etrafında dönmesi.
• Ay (kameri ay): Ay’ın evrelerini tamamlaması; yeni aydan yeni aya yaklaşık 29,5 gün.
• Yıl (güneş yılı): Mevsimlerin bir kez tekrarlanması; yaklaşık 365,2422 gün.

Sorun şudur: Bu döngüler birbirine tam sayı olarak bölünmez. Bir yıl tam 365 gün değildir; bir yılda tam 12 ay evresi de sığmaz. Her takvim, bu “artan küsuratlarla” başa çıkmak için bir yol seçmek zorundadır. Farklı takvimlerin farklı olmasının temel nedeni budur.

Artık yıl: Kaybolan çeyrek gün

Yılı 365 gün kabul ederseniz, her yıl yaklaşık çeyrek gün (yaklaşık 6 saat) geride kalırsınız. Bu küçük gibi görünür, ama birikir. 4 yılda bir gün, 100 yılda yaklaşık 24 gün, 700 yılda yaklaşık 6 ay! Sonunda takviminiz temmuz derken kış yaşarsınız.

Bu sorunu çözmek için MÖ 46’da Julius Caesar, İskenderiyeli astronom Sosigenes’in önerisiyle yeni bir takvim düzenledi. Jülyen takvimi adı verilen bu sistemde her dört yılda bir yıla bir gün eklendi. Böylece ortalama yıl uzunluğu şuna eşit oldu:

Bu da yetmedi: Gregoryen düzeltmesi

365,25 gün, gerçek değer olan 365,2422 günden biraz uzundur. Fark yılda yalnızca yaklaşık 11 dakikadır:

Ama bu küçük fark da yaklaşık 128 yılda bir güne ulaşır. 16. yüzyıla gelindiğinde takvim, mevsimlere göre yaklaşık 10 gün kaymıştı. Bahar ekinoksu, olması gereken 21 Mart yerine 11 Mart civarına düşüyordu.

1582’de Papa XIII. Gregorius bir takvim reformu ilan etti. İki adım atıldı:

1. Biriken kaymayı silmek için 10 gün atlandı: 4 Ekim 1582 Perşembe gününün ertesi günü, 15 Ekim 1582 Cuma oldu.
2. Artık yıl kuralı inceltildi.

Yeni kural şöyledir:

• 4’e bölünebilen yıllar artık yıldır (2024, 2028...).
• Ama 100’e bölünebilen yıllar artık yıl değildir (1900, 2100...).
• Ancak 400’e bölünebilen yıllar yine artık yıldır (2000, 2400...).

Bu kuralla 400 yılda 100 değil, 97 artık yıl olur. Ortalama yıl uzunluğu:

Bu değer gerçeğe o kadar yakındır ki, hata yaklaşık 3000 yılda ancak bir güne ulaşır. Bugün dünyanın büyük kısmında kullandığımız Miladi takvim, işte bu Gregoryen takvimidir.

Hicri takvim: Ay’ı takip eden takvim

Hicri takvim tamamen Ay’a dayanır. Yıl, 29 ya da 30 günlük 12 aydan oluşur ve toplamda yaklaşık 354 ya da 355 gün sürer. Başlangıç noktası, Hz. Muhammed’in Mekke’den Medine’ye hicret ettiği 622 yılıdır. Bu başlangıç, Halife Hz. Ömer döneminde resmîleştirilmiştir.

Hicri yıl güneş yılından yaklaşık 11 gün kısa olduğu için, Hicri aylar mevsimlere göre sabit kalmaz. Ramazan ayının her yıl Miladi takvimde yaklaşık 11 gün öne gelmesinin nedeni budur. Yaklaşık 33 yılda Ramazan, bütün mevsimleri dolaşıp yeniden aynı mevsime döner. Bir insan hayatı boyunca hem yazın uzun günlerinde hem kışın kısa günlerinde oruç tutar.

Hicri takvimde ayların başlangıcı geleneksel olarak yeni hilalin görülmesine dayanır. Bugün pek çok ülkede bunun yerine astronomik hesaplar da kullanılır. Hesaplamalar için kullanılan tablolu Hicri takvimde, 30 yıllık bir döngüde 11 yıl 355 gün, diğerleri 354 gün sayılır.

Rumi takvim: Osmanlı’nın mali takvimi

Eski tapu senetlerinde, nüfus kayıtlarında ya da Osmanlı belgelerinde “1333” gibi tarihler görebilirsiniz. Bunlar çoğu zaman Rumi takvime aittir.

Osmanlı Devleti, vergi toplama ve maaş ödemelerinde sorun yaşıyordu. Vergiler hasat dönemlerine, yani güneş yılına bağlıydı; ama devlet Hicri takvimi kullanıyordu. Hicri yıl kısa olduğu için yaklaşık her 33 yılda bir, bir yıl “fazladan” geçiyor ve memur maaşlarında hesap karışıyordu. Bu sorunu çözmek için 1840 yılında, mali işlerde kullanılmak üzere Rumi takvim kabul edildi.

Rumi takvim ilginç bir melezdir: Günleri ve ayları Jülyen takvimine göre sayar, yani bir güneş takvimidir. Ama yılları Hicri takvimdeki gibi 622’deki hicretten başlatır. Yılbaşı da 1 Mart’tır. 1917’de Rumi takvim günleri Gregoryen takvimle eşitlendi; bu sırada 13 gün atlandı. Bu tarihten sonra Rumi ve Miladi yıllar arasında genellikle 584 yıl fark vardır; örneğin Rumi 1333, Miladi 1917’ye karşılık gelir. Yalnız iki takvimin yılbaşları farklı olduğu için, yılın ilk aylarına ait tarihlerde bu fark bir yıl sapabilir; kesin dönüşüm için tablo kullanmak en güvenlisidir.

Türkiye Cumhuriyeti, 26 Aralık 1925’te kabul edilen bir yasayla, 1 Ocak 1926’dan itibaren Miladi takvimi resmî takvim olarak benimsedi.

Efsane mi, gerçek mi?

• “Her dört yılda bir artık yıl olur.” Tam olarak doğru değil. 1900 artık yıl değildi, 2100 de olmayacak. 2000 ise 400’e bölündüğü için artık yıldı.
• “Bir yıl tam 365 gün 6 saattir.” Yaklaşık olarak. Gerçek değer 365 gün 5 saat 48 dakika civarındadır; aradaki fark, Gregoryen reformunun nedenidir.
• “Rumi takvim Hristiyan takvimidir.” Yanlış. Günleri Jülyen sistemine göre sayar, ama yıl başlangıcı hicrete dayanır. Tamamen Osmanlı’ya özgü bir uzlaşmadır.
• “Takvimler artık hiç kaymaz.” Gregoryen takvim bile kusursuz değildir; ama hatası o kadar küçüktür ki, bizim ve torunlarımızın hayatında hissedilmez.

Bugüne bağlantı

Takvim sorunu yalnızca tarih kitaplarında kalmadı. Bilgisayar programcıları artık yıl kuralını yanlış yazdığında, yazılımlar 29 Şubat’ta hata verebilir. 2000 yılının artık yıl olup olmadığı, o dönem pek çok yazılım ekibinin kontrol ettiği konulardan biriydi. Bir tarihin haftanın hangi gününe denk geldiğini hesaplayan basit bir program yazmayı denerseniz, Caesar ve Gregorius’un karşılaştığı sorunların tıpatıp aynısıyla karşılaşırsınız.

Özet

• Güneş yılı yaklaşık 365,2422 gündür; takvimler bu küsuratı yönetmek için farklı kurallar kullanır.
• Jülyen takvimi her 4 yılda bir artık yıl ekledi; Gregoryen takvimi 100 ve 400 kuralıyla bunu inceltti.
• Hicri takvim Ay’a dayanır; yılı yaklaşık 354 gündür ve bu yüzden Ramazan her yıl yaklaşık 11 gün öne gelir.
• Rumi takvim, Osmanlı’nın mali işler için kullandığı, Jülyen günlerini ve hicret yıllarını birleştiren bir takvimdi.
• Türkiye 1926’dan beri Miladi takvimi kullanır.