Merak dergisi
Sayı 10 · 21 Kasım 2026 Cumartesi
EPFL kuramı, tokamak plazmasının H-moduna nasıl geçtiğini açıklıyor
EPFL araştırmacıları, füzyon plazmalarının daha iyi enerji hapsi durumuna nasıl geçtiğini açıklayan bir kuram geliştirdi. Sonuçlara göre plazmanın dış bölgesinde türbülans, farklı hızlarda hareket eden akışlar üretiyor. Eşik, plazma yoğunluğuna ve manyetik alanın yönüne göre değişiyor; mevcut kuramlar bu iki gözlemi birlikte tam açıklayamıyordu. Kuramı gelecekteki reaktörlere uygulayan araştırmacılar, ITER’in H-moduna ulaşmak için en az 43 megavat ısıtma gücüne ihtiyaç duyacağını öngörüyor; planlanan kapasite 73 megavat. SPARC için öngörülen en düşük değer 26 megavat, planlanan 25 megavatlık kapasiteye yakın.
Neden önemli
Tokamaklarda H-moduna geçiş için gereken ısıtma gücünü tahmin etmek, gelecekteki reaktörlerin tasarımında ve işletilmesinde önemli. Kuram, bu tür cihazların çalışma koşullarını değerlendirmek için fizik temelli bir ölçüt sunuyor.
Bu sayıda
Kısa haberler
Işık hızında
Bilim
Çok nadir bir bozunuma 3,2 sigma kanıt: LHCb sonucu keşif eşiğinin altında
Dört on yıldan uzun süren aramanın ardından CERN’de fizikçiler, son derece nadir bir parçacık bozunumuna dair kanıt buldu. Bu bozunum, yaklaşık her 10 milyar güzellik parçacığında bir kez gerçekleşiyor. Süreç 'Bd to mu mu' olarak adlandırılıyor; bir güzellik kuarkı içeren parçacık, elektronların daha ağır akrabaları olan iki müona dönüşüyor. Sonuç, CERN’deki Büyük Hadron Çarpıştırıcısı’nda yükseltilmiş LHCb deneyinden geliyor ve istatistiksel anlamlılığı 3,2 sigma; bu düzey kanıt olarak raporlamak için yeterli. Parçacık fizikçileri ise doğrulanmış bir keşfi duyurmadan önce genellikle beş sigma düzeyinde anlamlılık istiyor, yani bu sonuç henüz keşif değil. Araştırmacılara göre bu sonuç, bilinmeyen parçacıkların ve doğa kuvvetlerinin bulunabileceği, büyük ölçüde keşfedilmemiş bir fizik alanını incelemeye yardımcı olabilir. Şimdilik yeni ölçüm Standart Model ile uyumlu. Standart Model, temel parçacıkları ve etkileşimlerini anlatan önde gelen bilimsel çerçevedir.
- güzellik kuarkları
- Güzellik kuarkları, çevremizdeki sıradan maddenin büyük bölümünü oluşturan yukarı ve aşağı kuarkların daha ağır akrabalarıdır.
- müonlar
- Müonlar, elektronların daha ağır akrabalarıdır. Kaynakta, bir güzellik kuarkı içeren parçacığın bu bozunumda iki müona dönüştüğü belirtilir.
- Standart Model
- Kaynağa göre Standart Model, temel parçacıkları ve bunların birbiriyle nasıl etkileştiğini anlatan, şu anda önde gelen bilimsel çerçevedir.
Bilim
Simüle ay tozu, bağlayıcı olmadan birbirine geçen tuğlalara dönüştürüldü
Arkansas Üniversitesi araştırmacıları simüle edilmiş ay tozunu 3B baskıyla, birbirine geçen LEGO benzeri tuğlalara dönüştürmeyi gösterdi. Yaklaşım ileride NASA’nın yapı malzemesini doğrudan Ay’da üretmesine olanak verebilir. İnce bir toz tabakası serilir, yoğun bir ışık kaynağı parçacıkları ısıtır ve parçacıklar kaynaşır. Bu işleme sinterleme denir. Önceki çalışmalar parçacıkları tutmak için bağlayıcı maddelere dayanıyordu. Bu maddeler önemli bir lojistik sorun yaratıyor. Bu çalışmada nispeten düşük güçlü bir ışık kaynağı kullanıldı. Toz parçacıkları bağlayıcı eklenmeden doğrudan birbirine bağlandı. Tuğlaların tasarımı birbirine geçmeli ve yeniden düzenlenebilir. Deneysel tuğlalar henüz zorlu yapı uygulamaları için hazır değil. Bağlayıcılı nesnelere göre daha fazla iç gözenek içeriyor ve yapısal dayanımları daha düşük. Yöntemin Ay’ın düşük çekiminde ve boşlukta nasıl davranacağı henüz belirlenmeli. Bitmiş tuğlaların dayanımı ve sağlamlığı pratik uygulamalar için de artırılmalı.
Bilim
Galaktik merkezdeki gaz bulutlarının kaynağı çift yıldız olabilir
Uluslararası bir ekip, Sagittarius A* yakınındaki kompakt gaz bulutlarını kütleli bir yıldız çiftine kadar izledi. Bu çalışma MPE öncülüğünde yürütüldü. Kara delik Sagittarius A* olarak biliniyor. Çiftin güçlü rüzgârları, kara deliği ileride beslemeye yardımcı olabilecek malzeme üretiyor gibi görünüyor. Ekip bulutların konumlarını ve hızlarını ölçtü. Ardından bulutların Sagittarius A* çevresindeki yörüngelerini yeniden kurdu. G1, G2 ve G2t’nin yörüngeleri neredeyse aynı biçime ve yönelime sahip. İlişkisiz üç bulutun bu kadar benzer yörünge özellikleri taşıması son derece düşük olasılıklı. Bu durum, bulutların aynı kaynaktan çıktığına güçlü biçimde işaret ediyor. Araştırmacılar olası kaynak olarak IRS 16SW’yi belirledi. Bu sistem, birbirine son derece yakın iki yıldızdan oluşan kütleli bir değen çift yıldız. Simülasyonlarda çiftin güçlü rüzgârları çevredeki maddeyle çarpışıyor ve yıldızlar arasında bir şok oluşturuyor. Gaz birikip sıkışıyor. Oluşan yoğun öbekler zamanla sistemden ayrılabiliyor.
- değen çift yıldız
- Birbirine son derece yakın iki yıldızdan oluşan kütleli sistem; kaynakta IRS 16SW bu türden bir sistem olarak anılıyor.
- Sagittarius A*
- Galaksimizin çekirdeğinde bulunan; yıldızlar, gaz ve tozla çevrili, yoğun kütleçekim kuvvetlerinin egemen olduğu bir bölgedeki süper kütleli kara delik.
Sanat
Hakka aile tarihini arayan sanatçı, üç asılı beden heykeli yaptı
Sanatçı Sian Fan, ilk kez Hong Kong ve Yeni Bölgeler’e gitti. Amacı Hakka aile tarihinin izini sürmek ve V&A koleksiyonunda mirasıyla ilgili nesneler aramaktı. Kırsal Yeni Bölgeler’de yürüyerek ailesinin ata köyü Kop Tong’a ulaştı. Annesinin çocukken büyüdüğü terk edilmiş evi buldu. Annesi çocukken Hong Kong’tan İngiltere’ye gitmişti. Yeni işi, küçük bir aile birimini temsil eden, üç asılı, insan boyutunda beden benzeri heykelden oluşan bir enstalasyon. Gövdeler yuvarlak bambu çerçevelidir ve farklı dokulu, farklı opaklıkta kumaşlarla kaplıdır. Her gövdenin içine dikey olarak parlayan bir ışık çubuğu asılmıştır. Işık, katmanların içindeki biçimleri ortaya çıkarır ve gövdeleri fenere benzetir. Sanatçıya göre eser, miras eşyalarının ve somut tarihlerin olmadığı yerde bedenin somut ve anlamlı bir kayıt olduğunu araştırıyor. Bedenin kendisi bir kalıntıdır.
Kültür
Irak’ta 3.800 yıllık yapıda arpa ve bira borcunu kaydeden tablet bulundu
Irak’ın orta kesiminde, Dicle Nehri yakınındaki Tell Muhammad’da 3.800 yıllık bir yapının kazısı sürüyor. Kazıyı Catania Üniversitesi’nden Nicola Laneri yönetiyor. Yapının odalarından birinde, arpa ve bira ödünç alınmasına dair bir anlaşmayı kaydeden çivi yazılı bir tablet bulundu. Sözleşme iki tanığın önünde imzalanmış. Tabletin çıkarıldığı alanda sokağa bakan, yarım daire biçiminde kerpiç bir tezgâh var. Aynı alanda, demleme ya da ekmek yapımında kullanılmış olabilecek kerpiç bir havuz da bulunuyor. Odanın kenarında, kentin 16 fit kalınlığındaki dış surunun bir bölümü ortaya çıkarıldı. Surun 300 fitten uzun kısmı ve küçük bir ikincil kapı açığa çıkarıldı. Kazı ayrıca kamış hasırı ve kilden yapılmış bir boru sistemini gösterdi. Bu boru, suyu koruyucu kent surunun içine inşa edilmiş büyük bir sarnıca taşımak için kullanılmış. Tüm bu kalıntılar aynı kazıdan geliyor.
Kısa haberler
Işık hızında (devam)
Bilim
Puncak Jaya’nın buzu 1988’deki alanın yaklaşık %2’sine indi
Endonezya’daki Puncak Jaya’da kalan buz artık buzul gibi akmıyor. Buz o kadar incelmiş ve küçük, durağan parçalara bölünmüş ki akamıyor. Endonezya Meteoroloji, İklimbilim ve Jeofizik Kurumu’ndan Donaldi Permana’ya göre buzullar 1988’de yaklaşık 4,31 kilometrekare kaplıyordu. Eylül 2025’te uydu ve hava verileri yalnızca yaklaşık 0,09 kilometrekare kaldığını gösterdi. Bu alan yaklaşık bir düzine futbol sahasına denk geliyor. East Northwall Firn’deki ana izleme noktasında kalınlık 2010’da 32 metreden 2023’te 4 metreye düştü. Kasım 2024’te bu noktadaki buz yok olmuştu. Yakın tarihli uydu çalışmaları, ana buzul alanlarının tamamen yok olmasının 2030 dolayında gerçekleşebileceğine işaret ediyor. Kurumun tahminleri ise buzun çok daha erken yok olabileceğini gösteriyor. Güncel El Niño’nun bu süreci hızlandırdığı belirtiliyor.
Kültür
Homo erectus güney Çin’in tropik ormanlarında yaşadı
Macquarie Üniversitesi’nin açıklamasına göre Homo erectus, güney Çin’in yoğun tropik ormanlarında 324.000 ile 184.000 yıl önce arasında yaşadı. O dönemde bu hominin türlerinin bölgede neslinin tükendiği düşünülüyordu. Daha önce Homo erectus’un yalnızca açık otlaklara ya da ormanlık alanlara dayandığı sanılıyordu. Zorlu yağmur ormanı ortamında yalnızca modern insanın hayatta kalabildiği düşünülüyordu. Uluslararası bir bilim insanı ekibi, Baxian ve Naxian mağaralarından çıkan sekiz dişi ve diğer fosilleri inceledi. İki mağara yaklaşık dokuz mil arayla yer alıyor. Dişlerin Homo erectus’a ait olduğu fiziksel özelliklerinden ve genetik izlerinden anlaşıldı. Dişler, mağara tortulları ve çevredeki mineral oluşumlarıyla birlikte tarihlendi. Dişlerdeki stronsiyum izotoplarının kimyasal analizi, bu bireylerin yağmur ormanı ekosisteminde yaşadığını ve geniş bir alanda dolaştığını doğruladı.
Kuazara'dan
Lab'de bugün
Işığın havadaki yolu
Değerleri kendin değiştir, sonucu simülasyonda canlı izle.
Simülasyonu açOyun
Zekâ köşesi
Dünün cevabı
Fosiller en çok hangi tür kayaçta bulunur?
A: Tortul
Tortul kayaçlar çamur ve kumun katman katman birikmesiyle oluşur ve canlı kalıntılarını gömüp korur. Magmatik kayaçlar erimiş kayaçtan oluştuğu için fosil taşımaz.